«حجّةالحق» و رباعیاتی با شهرت جهانی/ کتاب‌شناسی خیام
به بهانه ۲۸ اردیبهشت بزرگداشت حکیم عمر خیام؛
گرچه پایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی اوست و لقبش «حجّةالحق» بوده‌است ولی آوازه وی بیشتر با انگیزه نگارش رباعیاتش است که شهرت جهانی دارد.
به گزارش ثبات‌نیوز، عُمَر خَیّام نیشابوری (نام کامل: غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خَیّام نیشابوری، در ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷ در نیشابور متولد شد و ۱۲ آذر ۵۱۰ در نیشابور درگذشت؛ این شاعر خیامی و خیام نیشابوری و خیامی النّیسابوری هم نامیده شده‌است؛ او همه‌چیزدان، فیلسوف، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و رباعی‌سرای ایرانی در دوره سلجوقی است.
اگر چه پایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی اوست و لقبش «حجّةالحق» بوده است ولی آوازه وی بیشتر با انگیزه نگارش رباعیاتش است که شهرت جهانی دارد. افزون بر آنکه رباعیات خیام را به بیشترِ زبان‌های زنده برگرداندند، ادوارد فیتزجرالد رباعیات او را به زبان انگلیسی برگردانده است که موجب شهرت بیشتر وی در مغرب زمین شده‌است.
یکی از برجسته‌ترین کارهای وی را می‌توان سروسامان دادن و سرپرستی محاسبات گاه‌شماری ایران در زمان وزارت خواجه نظام‌الملک، که در دوره پادشاهی ملک‌شاه سلجوقی (۴۲۶–۴۹۰ هجری قمری) بود، دانست؛ محاسبات منسوب به خیام در این زمینه، هنوز معتبر است و دقتی به مراتب بالاتر از گاه‌شماری میلادی دارد. وی در ریاضیات، نجوم، علوم ادبی، دینی و تاریخی استاد بود. نقش خیام در حل معادلات درجه‌سوم و مطالعاتش درباره اصل پنجم اقلیدس نام او را به‌عنوان ریاضی‌دانی برجسته در تاریخ علم ثبت کرده‌است. نوپیدا کردن نظریه‌ای درباره نسبت‌های هم‌ارز با نظریه اقلیدس نیز از مهم‌ترین کارهای اوست.
شماری از تذکره‌نویسان، خیام را شاگرد ابن‌سینا و شماری نیز وی را شاگرد امام موفق نیشابوری خوانده‌اند. صحت این فرضیه که خیام شاگرد ابن‌سینا بوده‌است، بسیار دور از ذهن است زیرا از دیدِ زمانی با هم دگرگونیِ زیادی داشته‌اند. خیام در جایی ابن‌سینا را استاد خود می‌داند ولی این استادی ابن سینا، سوی معنوی دارد.
در ادامه برخی از آثار که در ارتباط با او نوشته شده، معرفی شده است:
کتاب خیام فیتز جرالد و خیامی‌های او
برگردان پارسی کتاب «رباعیات خیام» ادوارد فیتزجرالد (شاعر و نویسنده) همراه با حواشی و توضیحات و رباعیات مرجع اشعار معناگرا و هنرمندانه فیتزجرالد اثری ماندگار و بخشی از گنجینه ادبیات کلاسیک زبان انگلیسی و در سراسر جهان پرخواننده‌ترین پس از شکسپیر است که ارزش بارها خوانش و ژرف‌نگری را دارد.
محبوبیت و شهرت خیام مرهون سروده‌های فیتزجرالد با الهام از رباعی‌های اوست. از این رو هر ایرانی باید که با اشعار این شاعر بزرگ انگلیسی و کتاب او با عنوان «RUBAIYAT OF OMAR KHAYYAM » آشنا باشد.
پس از انتشار جهانی خیام فیتزجرالد، خیام یکی از چهره‌هایی شد که نام ایران را در جهان زنده و پرآوازه کرده‌اند. از این رو است که کتاب حاضر با پژوهش در هر ۵ ویراست «رباعیات خیام فیتزجرالد»، برگردانی شورمند از سروده‌های او را به دست می‌دهد.
کتاب «خیام فیتز جرالد و خیامی‌های او» نوشته مصطفی همت‌آبادی در ۴۴۸ صفحه در قطع رقعی در سال ۱۴۰۲ منتشر شد.
کتاب خیام صادق
شاید بتوان گفت فلسفه خیام را که در رباعیاتش هویداست برای افرادی هم چون صادق هدایت که همواره درگیر پوچی بوده‌اند، همچون کلیدی راه‌گشاست (هدایت: این ترانه‌های در ظاهر کوچک ولی پرمغز تمام مسائل مهم و تاریک فلسفی که در ادوار مختلف، انسان را سرگردان کرده و افکاری که جبرا به او تحمیل شده و اسراری که برایش لاینحل مانده مطرح می‌کند). صادق هدایت شیفته خیام بود و پژوهش‌های زیادی درباره خیام انجام داد که در نهایت منجر به چاپ کتاب‌های (ترانه‌های خیام) و (رباعیات عمر خیام) شد.
این کتاب توسط برادرزاده صادق هدایت گردآوری شده و یک مقدمه نیز به آن اضافه کرد و شامل تمام مطالبی است که صادق درباره خیام نوشته و دو کتاب رباعیات عمر خیام و ترانه‌های خیام را نیز شامل می‌شود. کتاب اول شامل شرح حال خیام است به علاوه ۲۰۱ رباعی که صادق هدایت مطمئن بوده که منسوب به خود خیام است. اما در کتاب دوم که شامل بخش‌های مقدمه، خیام فیلسوف، خیام شاعر و ترانه‌ها است، تعداد رباعیاتی که صادق هدایت منسوب به خیام می‌داند ۱۰۶ رباعی است. به طور کلی هر دو کتاب دارای اطلاعات بسیار مفیدی در مورد حکیم عمر خیام است و صادق هدایت نیز به نوعی نظر خود در مورد جهان و فلسفه زندگی را از زبان خیام بیان کرده است.
کتاب خیام صادق اثر صادق هدایت در ۱۸۳ صفحه و در قطع رقعی در سال ۱۴۰۲ منتشر شد.
کتاب کلیات آثار پارسی حکیم عمر خیام
این کتاب مجموعه ارزشمندی از رباعیات، ضمایم و ملحقات، مقامات ریاضی حکیم عمر خیام، تتبعات تاریخی راجع به او و رسالات پارسی حکیم عمر خیام را در اختیار خوانندگان قرار داده است.
محمد عباسی ابتدا در بخشی تحت عنوان ابوالعلا و خیام، اطلاعات ارزشمندی را از زندگی این دانشمند ریاضی، ستاره‌شناس و نابغه رباعی، به خواننده عرضه می‌کند و سپس نسخه اساس این مجموعه را معرفی می‌کند. در بخش بعدی رباعیات عمر خیام آورده شده که با استناد به نسخه عتیقی مربوط به ۸۰۰ سال پیش که به مناسبت صدمین سال ترجمه انگلیسی فیتزجرالد به صورت نسخه عکسی منتشر شده بود در این مجموعه آمده است. در ملحقات کلیات آثار پارسی حکیم عمر خیام، پژوهش دانشمندان اروپایی و ایرانی پیرامون حیات و آثار حکیم خیام نیشابوری به طور مفصل تشریح شده و حتی درباره داستان‌هایی که پیرامون صحت آن‌ها شبهه وجود دارد هم به تفصیل بحث صورت گرفته است.
دستاوردهای حکیم عمر خیام آنچنان متنوع است که به درستی می‌توان وی را یکی از نوابغ پارسی در قرن پنجم هجری قمری دانست. از اشارات او در زمینه نجوم که در برخی از اشعار وی نیز به چشم می‌خورد تا عملکرد وی در علم ریاضی که در این کتاب هم به آن اشاره شده، هوش سرشار حکیم خیام نیشابوری از یکایک آثارش تراوش می‌کند. در باب جایگاه حکیم عمر خیام در زمینه ریاضی، دایره‌المعارف اسلامی او درباره تقویم جلالی و تحلیل جبر و مقابله و هندسه تحلیلی خیام در این اثر مورد بررسی قرار گرفته است.
کتاب کلیات آثار پارسی حکیم عمر خیام اثر عمر خیام به اهتمام محمد عباسی گردآوری و تنظیم شده است، این کتاب در ۳۰۰ صفحه قطع رقعی در سال ۱۳۹۵ منتشر شد.
کتاب کارنامه تحلیلی خیام پژوهی در ایران
در نیمه اول قرن پنجم هجری در نیشابور کودکی پای به جهان هستی نهاد … آنگاه دانشمندی گرانقدر شده دانش او چشمگیر گشت … شخصیتی یافت … و بعد از آنکه عمری به علم جهانی و دانش بشری شایسته خدمت کرد …
در ثلث اول قرن ششم هجری دیده از جهان فرو بست؛ ولی این بزرگ مرد چندی بعد از مرگش آنچنان دستخوش آراء و عقاید ضد و نقیض واقع شد که شاید کمتر کسی را بتوان یافت که درباره‌اش تا این پایه تناقض‌گوئی شده باشد.
رباعیات خیام نام مجموعه اشعار غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری مشهور به خیام در قالب شعری رباعی است که در سده‌های پنجم و ششم هجری به زبان فارسی سروده شده‌اند و عمدتا بیانگر دیدگاه‌های فلسفی او است.
این اشعار در زمان حیات خیام به واسطه تعصب مردم مخفی بوده و تدوین نشده و تنها بین یکدسته از دوستان همرنگ و صمیمی او شهرت داشته یا در حاشیه جنگ‌ها و کتاب‌های اشخاصی بطور قلم‌انداز چند رباعی از او ضبط شده و پس از مرگش منتشر گردیده است. به همین خاطر در تعداد این رباعی‌ها و نیز حقیقی یا جعلی بودن بعضی از آن‌ها اختلاف نظر وجود دارد.
ویژگی جالبی که در شعر خیام نمایان است این است که وی با دقت نظر خاصی از لغات عربی در شعرش استفاده کرده، یعنی یا کاملا فارسی‌گو بوده و یا مانند فردوسی تا آنجا که توانسته کلمات متداول عربی در فارسی را هم استفاده نکرده و با بهره‌گیری از تنها یک یا چند لغت عربی در شعرش مفهوم خاصی را القا کرده است. این ویژگی کاملا در مفهوم شعری خیام نمایان است.
این کار خیام از آن رو قابل توجه است که در گذشته، زبان عربی را حتی می‌توان به نوعی زبان رسمی ایران دانست چرا که تمام کتب علمی و مذهبی به زبان عربی نوشته می‌شده و همان طور که دیده می‌شود حتی قرن‌ها بعد از خیام نیز اشعار شاعران ایرانی مملو از لغات عربی است و این خود ممیزی است که خیام و فردوسی را از دیگر شاعران ایرانی تمییز می‌دهد.
کتاب کارنامه تحلیلی خیام‌پژوهی در ایران اثر کاووس حسن‌لی در ۵۱۵ صفحه و در قطع وزیری در سال ۱۳۸۹ منتشر شد.
کتاب دمی با خیام
خیام یکی از بزرگترین دانشمندان ایرانی و از مفاخر ملی ماست. به همه فنون و معلومات معلول زمان خود محیط بود و در فلسفه و ریاضیات و هیات و نجوم تخصص داشته است.
این کتاب در سه بخش در جستجوی خیام، در جستجوی رباعیات خیام و اندیشه سرگردان به بررسی و معرفی و شناخت خیام می پردازد.
دشتی معتقد است که بارورترین و نتیجه‌بخش‌ترین روشها این است که نخست سیمای حقیقی خیام را بازیابیم یعنی به‌کلی بر خلاف متداول و معمول که از گفته‌ها و نوشته‌های کسی به معنویات او پی می‌برند باید شخصیت خیام را از لابلای روایات و آراء هم‌عصران وی و از گفته‌ها و نوشته‌های مسلم خود او بیرون کشید تا به آسانی بتوان رباعیاتی را که با این شخصیت همساز نیست به دور ریخت.
کتاب دمی با خیام اثر علی دشتی در ۳۷۹ صفحه در قطع رقعی در سال ۱۴۰۰ منتشر شد.
کتاب خیام و پساخیامیان
رباعی از جمله قالب‌هایی است که تا به امروز، اصالت خود را از دست نداده و به دلیل دارا بودن خصوصیات ساختاری و ویژگی ایجاز که از مهم‌ترین قابلیت‌های این قالب به شمار می‌رود، همچنان قابل توجه است. محور اصلی این کتاب اندیشه خیام و شاعران پساخیامی است به ویژه در سه شاعری که در عصر حاضر به صورت برجسته و خاص به این قالب عنایتی داشته‌اند: نیما یوشیج به این دلیل که تقریبا در همه مضامین خیامی رباعی‌هایی سروده و ایرج زبردست و ایرج صف‌شکن از این جهت که می‌توان گفت پس از خیام شاعرانی بوده‌اند که این قالب را به دگرگونی نزدیک کرده‌اند. در این کتاب، آنچه مورد نظر بوده، نه تکنیک شعر شاعران که به‌کار‌گیری و کاربرد درون‌مایه‌ها و کرشمه‌سازی‌های فکری خیام است. بنابراین روشن است که اشعار و مطالب انتخاب‌شده ارزش ادبی یکسانی ندارند اما به دلیل مقایسه‌ای که خود به خود با کنار هم قرار گرفتن ابیات مختلف اتفاق می‌افتد، شناخت بیشتر از شاعران مورد نظر در زمینه ی رباعی حاصل می‌شود.
کتاب خیام و پساخیامیان اثر فیض شریفی در ۱۵۰ صفحه در قطع رقعی و در سال ۱۳۹۷ منتشر شد.
کتاب سه چهره از خیام
این رساله گفت‌وگویی است در عالم رویا با حکیم عمر خیام که به سبک تاریخ شفاهی مدون شده و هدف از آن آشنایی با احوال، افکار، اشعار و به‌ویژه آثار علمی و فلسفی خیام است که کمتر مورد بررسی قرار گرفته و بیشتر به رباعیات او توجه شده است. در این کتاب تا آنجا که امکان داشته، سعی شده است از زبان تخصصی در حوزه‌های مختلف (شعر و ریاضیات و فلسفه) که موضوع بحث ماست، پرهیز شود تا مخاطبان عام با سهولت بیشتری با آثار و افکار این نابغه عهد سلجوقیان آشنا شوند و او را آنچنان که شایسته است بشناسند.
کتاب سه چهره از خیام نوشته محمدحسن فراهانی در ۲۰۰ صفحه در قطع رقعی در سال ۱۴۰۰ منتشر شد.
