سریال مصری «حشاشین» با وجود انتقادهایی که به آن وارد است، اما فرصت ویژه‌ای را متوجه صنعت گردشگری ایران و مشخصا «قزوین» کرد. میلیون‌ها بیننده خصوصا در کشورهای عربی، در ماه رمضان پای تماشای این سریال جذاب و خوش ساخت نشستند و طبیعی است که این انگیزه به‌شدت در آنان تقویت شد که در صورت امکان بتوانند با سفر به ایران، از منطقه الموت و مرکز فرماندهی حسن صباح بازدید کنند.
مصر نیز چون ترکیه از تولیدکنندگان عمده سریال‌های تلویزیونی در خاورمیانه است. این سریال‌ها معمولا در هر رمضان رونمایی می‌شوند و عده زیادی را در شب‌های رمضان پای صفحه تلویزیون می‌نشاند. در رمضان گذشته قرعه فال به‌نام سریال «حشاشین» زده شد. این سریال تاریخی خیلی سریع با استقبال بیننده‌های مصری و کشورهای عربی روبه‌رو شد و در گوگل در صدر موتورهای جست‌وجوگر قرار گرفت.
اخوانی‌ها و داخلی‌ها، مخالفان سریال مصری
سریالی که منتقدان معتقدند سازندگان آن، با نگاهی هالیوودی، برگرفته از رویاپردازی‌های متوهمانه و اغراق‌آمیز مارکوپولوی ایتالیایی، حسن صباح را به گونه‌ای ترسیم کرده‌اند که قابلیت جانمایی در پازل رویدادهای سیاسی و تحولات سال‌های اخیر از جمله داعش را داشته باشد. بر همین اساس، از آغاز سریال کوشیده‌اند حسن صباح را فردی شیطان‌زده معرفی کنند که در سال‌های کودکی با شیطان روبه‌رو شده و حاضر می‌شود روحش را به او فروخته و تاریکی را انتخاب کند!
این سریال نوشته «عبدالرحیم کمال» بوده، توسط «پیتر میمی» کارگردانی شده و طی دوسال در امریکا، هند و مالت فیلم‌برداری شده است. پیش از ساخت این سریال بسیاری از بینندگان جوان، با داستان بنیان‌گذاری یک دسته نظامی توسط یک رهبر مذهبی مرموز در ایران در قرن یازدهم میلادی، از لنز مجموعه بازی‌های ویدیویی«Assassin’s Creed» آشنا شده‌اند. داستان سریال حشاشین اما برگرفته از یک بستر تاریخی، در سده‌ی یازدهم اتفاق می‌افتد. در آن‌زمان حسن صباح رهبری گروه اسماعیلیه را عهده‌دار بود. در این سریال نشان می‌دهد که حسن و همفکرانش چگونه شخصیت‌های مهم کشوری و لشکری و مذهبی را از بین می‌بردند و در نهایت با این روش سبب فروپاشی سلجوقیان شدند. برای مردم قزوین به‌ویژه الموت این سریال اهمیتی دو چندان دارد، چون «حشاشین» همان پیروان حسن صباح در قلعه الموت هستند و حالا این منطقه مورد توجه بسیاری از مردم منطقه خاورمیانه قرار گرفته است.
عرضه «حشاشین» در شبکه‌های خانگی ایران به‌دلیل تحریف وقایع تاریخی ممنوع شد، هرچند مثل همیشه برخی مخاطبان ایرانی از راه‌های دیگری این سریال را به تماشا نشستند. مهدی سیفی، مدیرکل نظارت و تطبیق ساترا درباره ممنوعیت نمایش این سریال گفته بود: «روایت آن از تاریخ اسلام متضمن تحریف‌های فراوانی است که به‌نظر می‌رسد با رویکرد سیاسی مغرضانه تولید شده است».
مخالفان این تصمیم در فضای مجازی ایرانی در انتقاد به این تصمیم نوشتند: «حسن صباح که جزو مقدسات نیست. بر فرض که سازندگان سریال حشاشین از او به بدی یاد کرده باشند. می‌توان سریال را دید و نقاط ضعف یا حتی حرف اصلی‌اش را نقد کرد. این‌که عده‌ای برای مردم تصمیم بگیرند که حق ندارند این سریال را تماشا کنید، از عجایب است؛ چون این سریال نه پورنوگرافیک است، نه علیه مقدسات شیعی است و نه حتی متعرض شخصیت‌های برجسته‌ی مذهب تشیع نظیر سلمان و ابوذر و مالک اشتر، شده است.»
با این حال مخالفان معتقدند که سازندگان سنی مذهب این سریال تلاش دارند برای تطهیر گروه‌های ترورویستی چون القاعده و داعش با تحریف وقایع تاریخی ریشه ترور را در بین شیعیان ایرانی شناسایی کنند، اما به‌نظر می‌رسد ماجرا آن‌چنان هم با هدف فرافکنی موضوع ترور به سمت ایران و شیعیان نیست، چون منتقدان و طرفداران اخوان‌المسلمین در منطقه هم جزو مخالفان این سریال بودند، چرا که معتقدند هدف از ساخت این سریال ضدیت با افکار و عقاید این گروه است و سریال آن‌ها را هم‌سنگ داعش قرار داده است.
بعضی از منتقدان و فعالان سیاسی در جهان عرب هم تاکید دارند که دولت حاکم در مصر با وجود تضعیف شدید گروه اخوان‌المسلمین، بسیار نگران بازگشت آن‌ها به عرصه سیاسی و قدرت است و برای ترساندن مردم از آنان، سریال‌ها و فیلم‌های هدفمندی می‌سازد تا پیوسته به مردم هشدار بدهد.
این سریال منتقدان دیگری هم داشت که معتقد بودند این سریال از رمان معروف «سمرقند» نوشته «امین معلوف»، نویسنده فرانسوی (لبنانی الاصل) اقتباس شده است و به‌نوعی «یک سرقت ادبی» صورت گرفته است. اما سازندگان این سریال این اتهامات را رد کرده‌اند و گفته‌اند «فیلم‌نامه الهام گرفته از تاریخ» است و استفاده از «زبان محاوره» هم برای نزدیکی هرچه بیشتر با مخاطب انتخاب شده است و این شیوه در سینما و سریال‌های دیگر کشورها نیز امر مرسومی است. بعضی از مخاطبان عرب‌زبان نیز عنوان می‌کنند سریال‌هایی مانند «یوسف پیامبر» که به زبان فارسی تولید شد و سریال صلاح‌الدین ایوبی که به زبان ترکی تولید شد از زبان محاوره استفاده کرده‌اند.
واژه «حشاشین» از کجا آمد؟
واژه assassin در زبان انگلیسی از نام حسن صباح و فرمان‌های ترور (Assassins) او به وسیله‌ی حشاشین (به قول مخالفان) یا اسماعیلیان نزاری مشتق شده‌است. بسیاری از اسطوره‌ها و افسانه‌های پیرامون نزاریان ریشه در جهل تخیلی صلیبیان و وقایع‌نگاران غربی آن‌ها دارد که به سرزمین مقدس آمدند و اورشلیم را در سال 1099 فتح کردند. کلمه «قاتل» ( (assassinنیز که برای اولین‌بار توسط صلیبیونی که با نزاری‌ها در سوریه روبرو شدند ابداع شد، از یک سوء‌تفاهم در فهم یک کلمه ناشی می‌شود.
در آن زمان نزاری‌ها که شیعه بودند، در میان مسلمانان اهل سنت دشمنانی داشتند که از آن‌ها به عنوان حشاشین یاد می‌کردند که اگر معنای لغوی آن را بگیرید به معنای کسی است که تریاک مصرف می‌کند، اما کلمه حشاشین به این معنا نبود که اسماعیلیون واقعا مواد مخدر استفاده می‌کردند.
این اصطلاح در واقع یک دشنام، و «به معنای مردمی با اخلاق پایین، مردمی بدون جایگاه اجتماعی» بود. اما صلیبی‌ها فقط ظاهر این واژه را گرفتند و به این ترتیب در زبان‌های اروپایی ارتش‌های صلیبی، «هش‌شاشین» (hashshashin) به «قاتل» (assassin) تبدیل شد. یکی از افسانه‌های مرتبط با این واژه آن است که رهبر اسماعیلیه از تریاک استفاده می‌کرد تا مردان جوان را به ماشین‌های کشتار تبدیل کند.
البته اصل ماجرا برمی‌گردد به انشعاب تاریخی بین مسلمانان اهل سنت و شیعه بعد از رحلت حضرت محمد (ص) در سال 632 میلادی. این انشعاب بر موضوع جانشینی متمرکز بود. شیعیان بر این باورند که پیامبر (ص) در واقعه غدیر خم، پسر عمو و داماد خود یعنی علی بن ابی‌طالب را به عنوان جانشین خود برگزید، اما دیگران برخلاف این وصیت، با تشکیل شورایی، ابوبکر را به عنوان خلیفه برگزیدند.
اما در دهه‌های بعد، بین شیعیان نیز انشعاباتی خصوصا پس از شهادت جعفر الصادق (ع) امام ششم در سال 765 میلادی که اوضاع پیچیده‌تر شد و اندک شیعیانی که اسماعیل بن جعفر پسر ارشد ایشان را امام هفتم دانستند، به اسماعیلیه موسوم شدند. سه سده بعد، در درون اسماعیلیه هم انشعاب دیگری رخ داد که با مرگ امام هجدهم اسماعیلی در سال 1094، که هشتمین خلیفه امپراتوری فاطمی مستقر در قاهره هم بود، آغاز شد.
ماجرای حسن صباح و شیعیان اسماعیلی
زمانی که المستنصر‌بالله درگذشت، دو فرزند او سر جانشینی وارد منازعه شدند. یکی از دو پسر نزار بود که از سوی پدر به‌عنوان وارث اصلی تعیین شده بود، دیگری، برادر کوچکترش، احمد مستعلی که با کمک افضل شاهنشاه، وزیر و فرمانده ارتش مصر، بر تخت نشست. بر اساس همین اختلاف جانشینی بود که جامعه اسماعیلیه به دو جناح نزاری و مستعلی تقسیم شد.
از این‌جا بود که حسن صباح، وارد داستان شد. او مبلغ یا داعی اسماعیلیه بود که برای فاطمیون در ایران کار می‌کرد. در آن زمان، بسیاری از مناطق امروزی ایران تحت کنترل ترکان سلجوقی بود و حسن شروع کرد به مبارزه و قیام علیه دولت سلجوقیان.
در نتیجه، او که از امامت نزار در ایران دفاع می‌کرد، روابط خود را با قاهره و دولت فاطمی که از برادر کوچک‌تر نزار حمایت می‌کرد، قطع کرد، و دولت و جامعه اسماعیلی نزاری را پایه گذاشت. این درست است که حسن از روش‌های ترور استفاده می‌کرد، اما توصیف نزاری‌ها به عنوان تروریست -به‌معنای مدرنش- غلط است.
او که در سال 1090 میلادی پایگاه خود را در قلعه الموت تأسیس کرد، در حال مقابله با یک دشمن نظامی بسیار قدرتمند به نام سلجوقیان بود. او نمی‌توانست دست به جنگ رودرو دست بزند، چون ارتشی همسان ارتش آن‌ها نداشت. در عوض، او با هدف قرار دادن شخصیت‌های کلیدی رژیم حاکم، «محل به محل، امیر به امیر»، اقتدار غیرمتمرکز سلجوقی را به لرزه انداخت.
علی‌رغم این، نمی‌توان نزاری‌ها را پدران تروریست‌های امروزی دانست. آن‌ها هیچ شباهتی با تروریست‌های مدرن نداشتند. علل کار این دو یکسان نبود، ابزارهایشان یکسان نبود و انگیزه‌ها و اعمالشان یکی نبود. این ترور‌ها بسیار محدود و هدفمند بودند. آن‌ها به دنبال اقدامات تروریستی و کشتن مردم بی‌گناه نبودند.
با این‌حال، گزارش‌ها و شایعات بسیار اغراق‌آمیزی وجود داشت که مدعی بود تقریباً هر تروری که اهمیت عمده‌ای در منطقه داشت کار نزاری‌ها است. اما آن‌طور که مدارک تاریخی هم‌عصر نزاری‌ها نشان می‌دهد که در طول 34 سال سلطنت حسن صباح، کمتر از 50 ترور توسط این گروه انجام شده است.
مورخان، تصرف قلعه الموت در سال 1090 میلادی توسط حسن صباح را به عنوان لحظه تأسیس دولت اسماعیلی نزاری می‌دانند. این قلعه که در سراسر ایران و شام شناخته‌شده بود به مدت 183 سال در برابر همه دشمنان، از رقبای اسلامی گرفته تا صلیبیون مسیحی، مقاومت کرد. این دولت سرانجام در حدود سال 1256 توسط مغول‌ها از بین رفت.
در شام بود که صلیبی‌ها برای اولین بار در دهه آغازین قرن دوازدهم میلادی با نزاری‌ها روبه‌رو شدند. امروزه، ویرانه‌های قلعه مصیاف، دژ اصلی اسماعیلی‌ها در سوریه، هنوز در حاشیه شهر سوریه و به همین نام وجود دارد. بین سال‌های 1162 و 1193 میلادی، رشید‌الدین سنان، رئیس دولت اسماعیلی نزاری در سوریه حکومت می‌کرد. مارکو پولو سیاح ونیزی، به او عنوان «پیرمرد کوهستان» داد و او با این اسم در تاریخ ماندگار شد.
فرصتی که با برخورد عجولانه از دست رفت
نوشته‌های مارکوپولو بسیاری از افسانه‌های مربوط به حشاشین را تکرار کرد و به آن‌ها شاخ و برگ داد. این افسانه‌ها می‌گقتند در قلاع اسماعیلیه «باغ‌های مخفی بهشتی» وجود دارد که در آن‌ها رهبر بدجنس این گروه به قاتلان بالقوه حشیش می‌داد، و آن‌ها را در محاصره تمام لذت‌هایی که در بهشت وعده داده شده بود، قرار می‌داد. هنگامی که آن‌ها به اندازه کافی به این لذت‌های جسمانی معتاد می‌شدند، رهبر اسماعیلیه خنجری به آن‌ها می‌داد و آن‌ها را برای قتل کسی مامور می‌کرد. به آن‌ها گفته می‌شد: اگر موفق شدید که به باغ بهشت بازمی‌گردید و اگر بمیرید روح شما به حال بهشت می‌رود».
صلیبیون نمی‌توانستند باور هواداران حسن صباح را درک کنند. از این رو، برای توضیح‌دادن رفتار آن‌ها –به نظرشان غیرمنطقی می‌آمد- شروع به جعل این داستان‌ها کردند. در منابع اسلامی آن دوران چنین چیز‌هایی نمی‌یابیم؛ در حالی که آن‌ها شاید حتی از صلیبیون هم نسبت به اسماعیلیان دشمنی بیشتری داشتند.
امروزه، اسماعیلیان نزاری جمعیتی حدود 15 میلیون نفر دارند و در سراسر جهان پخش هستند. بزرگترین گروه‌های آن‌ها در افغانستان، پاکستان، هند و سوریه و همچنین در ایران، شرق آفریقا، امارات متحده عربی، آمریکای شمالی، بریتانیا و چندین کشور اروپایی زندگی می‌کنند و امام فعلی اسماعیلیان نزاری – در واقع چهل و نهمین امام آن‌ها- آقاخان چهارم است که مؤسسه مطالعات اسماعیلیه را در سال 1977 تأسیس کرد که بزرگترین دانشکده معارف اسلامی در بین سایر مؤسسات دانشگاهی در انگلستان است.
سریال مصری «حشاشین» با وجود انتقادهایی که به آن وارد است، اما فرصت ویژه‌ای را متوجه صنعت گردشگری ایران و مشخصا «قزوین» کرد. میلیون‌ها بیننده خصوصا در کشورهای عربی، در ماه رمضان پای تماشای این سریال جذاب و خوش ساخت نشستند و طبیعی است که این انگیزه به‌شدت در آنان تقویت شد که در صورت امکان بتوانند با سفر به ایران، از منطقه الموت و مرکز فرماندهی حسن صباح بر اسماعیلیان نزاری در بلندای صخره‌های سنگی روستای گازرخان بازدید کنند.
اما شوربختانه نه تنها چنین اتفاقی نیفتاد که مسئولان با ممنوعیت پخش این سریال در پلتفرم‌های داخلی، دست به فرصت سوزی زدند و رخدادی که می‌توانست پای ده‌ها هزار گردشگر عرب را به قزوین باز کرده و این استان را به یکی از قطب‌های مهم گردشگری کشورمان تبدیل کند، با بی‌تدبیری و برخورد عجولانه و تهی از منطق مسئولان مربوطه از دست رفت. گرچه معتقدم «ماهی» هنوز تازه است، اما با برخورد شتابزده «ساترا» و بی‌خیالی و خوابِ خوش وزارت میراث فرهنگی و گردشگری، آن‌ها که باید از چنین فرصتی بهره لازم را ببرند، هوش و حواس‌شان به آن‌چه نیست، «گردشگری» است و اقتصاد ناشی از آن!
گزارش نشریه تقاطع شماره 36
