«حقیرالسلطان» که بعدها به «بادشاه» تغییر نام داد، حاصل تحقیق و پژوهش قاسم قوامی برای پایان‌نامه کارشناسی ارشدش، است که در آن سراغ سعدی بزرگ رفته و بهار 1403، قوامی با «بادشاه» به صحنه تئاتر بازگشت.
به گزارش ثبات‌نیوز، یادداشت نشریه تقاطع شماره 36| یک: نادر، قاسم و دیگران؛ اواسط دهه شصت، زمانی که می‌خواستیم فیلم 8 میلیمتری قلب طلایی را بسازیم؛ فیلمی که من نویسنده‌اش و محمد (داوود) شفیع‌خانی کارگردان و فیلمبردارش بود، برای پیدا کردن بازیگران فیلم سراغ یک گروه تئاتری رفتیم که نوجوانانی پر شور داشت و گردِ نادر میرزایی مربی عاشقشان کار نمایش انجام می‌دادند. در بین‌شان دختری نبود؛ همه پسر بودند. دوره، دوره‌ی پسرها بود. نادر میرزایی مثل پدری مهربان (با آن‌که جوان بود و هنوز پدر واقعی نشده بود) با تکیه بر باورها و متد تربیتی که در ذهن داشت مراقب آنها بود و مشق تئاتر و تربیت و رفاقت می‌کردند. حاصلش به‌صحنه رفتن «خارهای رنگین»، «پسرک خواب‌آلود» و «خانه‌ای برای او» بود که نادر میرزایی در دهه شصت نوشت و کارگردانی کرد و نوجوانان مشتاق و مستعدی که یاد کردم در آنها بازی کردند.
تئاتر قزوین که در آن سال‌ها پس از مدتی وقفه به همت نسل گذشته: زنده‌یادان ابراهیم فرخمنش، احمد میرفخرایی، علی ملازینل و علی طاهری، محمد کاظمی، رضا حاجیان و… و نسل جدید: نادر میرزایی، یوسف توانا (سیمیار) و… جان تازه‌ای گرفته بود، با استقبال خوب مخاطبان روبه‌رو بود. به‌طور مثال «خارهای رنگین» با 120 اجرا به موفقیت خوبی در آن سال‌ها رسید؛ سال‌هایی که نوجوانان علاقه‌مند و مستعد تئاتریش بعدها هر یک به هنرمندی مقبول در هنر قزوین تبدیل شدند. برخی از ایشان از جمله سید قاسم قوامی، وحید مبشری، سیدحمید قافله‌باشی، مجید عاشقی، محسن طارمی، عباس میرزا علی‌محمدی، مسعود خواجه‌وند، کیوان حبیبی، محسن بارجینی، سعید نصیری، سید محمد صلاحی، سعید معدنچی، صمد خراسانی، حمیدرضا جواهری، سیامک مافی، امیر دانشور، رضا صمدیها، بهمن صالحی، سعید مقدم سلیمی، امید لشگری، سیامک فسایی، مهرداد درودیان، مجید سیمیاری، احمد روغن‌گیر، سینا ترابی، پیمان مولایی و… در اواخر دهه شصت و دهه هفتاد، تئاتر را به‌صورت جدی دنبال کرده و نمایش‌های خوبی به صحنه بردند.
در بین این نفرات، قاسم قوامی، محسن طارمی و وحید مبشری به‌دلیل توانایی نوشتن و جدیتی که در کار داشتند آثار مقبولی کارگردانی و به صحنه بردند. برای کسانی که با هنر آشنا بودند و رشد و بالندگی آنها را دنبال می‌کردند همیشه آینده‌شان روشن بود. تصور می‌شد با افزوده شدن تجربه و بالا رفتن سن، کاری کارستان کنند. اما سفر محسن طارمی به بلاد فرنگ، چرخیدن وحید مبشری به سمت رادیو و مدیریت این رسانه و توقف چند‌ساله قاسم قوامی (به دلایل مختلف) باعث شد تا پیش‌بینی آنان که منتظر دوره طلایی تئاتر قزوین توسط این سه نفر و رفقای همدوره‌شان بودند، رخ ندهد.
دهه هشتاد، دهه سکوت نسلی بود که انتظار فراوانی از ایشان می‌رفت. از این سه نفر، سید قاسم قوامی با پیشینه قابل دفاع و ارزشمند و ماندنش در قزوین باعث می‌شد تا امیدواران علاقه‌مند به تئاتر و هر کسی که او را می‌شناخت منتظر اتفاقی باشد که بار دیگر اجراهای خوبِ «شاه پریون»، «برای شهلا، برای فردا»، «غزلی بر عروسی قاسم و فاطمه»، «توکا و قفس»، «حماسه لوطی‌ها و دلقک‌ها» و «سوگواره‌ای بر اژدها» که در دهه شصت و هفتاد توسط قاسم قوامی به صحنه رفت و «زارون» نوشته حمید امجد که سال 1381 توسط قوامی کارگردانی شد، دوباره تکرار شود. اما او که از کلاس سوم ابتدایی نمایشنامه‌نویسی را در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان قزوین و زیر نظر اساتیدی همچون قاریان‌پور و ابراهیمی آغاز کرده بود، پس از اجرای «زارون» فعالیتش صرفا به چاپ کتاب «برای شهلا، برای فردا» و نوشتن و انتشار فیلمنامه «آخرین سه شنبه» و مدیریت فرهنگی خلاصه شد!
همه این‌ها را نوشتم تا در کنار یاد کردن از کسانی که بودند و حالا نیستند و افرادی که می‌توانستند درجه یک تئاتر قزوین باشند و نشدند، به قاسم قوامی برسم که وقتی اواخر دهه نود نمایشنامه «حقیر السلطان» را برایم فرستاد، حال خوبی پیدا کردم. نمایشنامه‌ای که کرونا و چه و چه و چه نگذاشت گپ‌وگفت درست درمانی با هم داشته باشیم اما همین که خبر از فعالیت دوباره او داشت، عالی بود. فعالیتی که به گمانم با آگاهی بیشتری همراه بود. نمایشنامه را که گرفتم، دانستم قوامی برای پایان‌نامه کارشناسی ارشدش، سراغ سعدی بزرگ رفته و نمودهای هنر نمایشنامه‌نویسی در گلستان سعدی را به‌سرانجام رسانده است.
«حقیرالسلطان» که بعدها به «بادشاه» تغییر نام داد، حاصل آن تحقیق و پژوهش است و بهار 1403، قوامی با «بادشاه» به صحنه تئاتر بازگشت! منظورم برگشتی همراه با اجرا است وگرنه کدام بازیگر، نویسنده، نورپرداز و… تئاتری است که یک‌بار خاک صحنه بر لباسش بنشیند و لحظه‌ای به یاد آن خاک و آن صحنه نباشد!
«باد شاه» اجرای گرم و قابل قبولی دارد؛ لحظات شاد و مفرحی دارد؛ دغدغه دارد و بازی‌های خوبی دارد. نشان می‌دهد علاقه قاسم قوامی به سنت‌ها و آیین‌های کشورش کم نشده و… البته بی‌نقص هم نیست که کدام اثر هنری است که نقص نداشته باشد و یا دارای زاویه با سلیقه و نگاهی نباشد؟ اما اصل لذتش برای کسانی‌که نگران طولانی شدن غیبت قاسم قوامی بودند، برگشت این هنرمند خوب تئاتر قزوین به صحنه است!
دو: کجایید آریایی‌ها…؟
اسم سینما «آریا» که عوض شد برای نسل ما نبود؛ منظورم بچه‌های نسلی است که از سال 1346 (سال تاسیس سینما) در این سینما، قیصر، غزل، تنگسیر، گنج قارون و فیلم‌های زیادی را تماشا کرده بودند. بارها توی صف‌های طویل ایستاده بودند و توی راهروی باریکش دویدند تا زودتر به فیلم مورد نظرشان برسند. از این نفرات عده‌ای پس از انقلاب پا داخل این سینما نگذاشتند. این را وقتی فهمیدم که فیلم نیمه‌تمام «آریایی‌ها» را می‌ساختم اما عده‌ای تا آخرین لحظه تعطیلی سینما، شاهد نمایش فیلم‌هایش و همچنین پاره پاره شدن صندلی‌ها و از رونق افتادن آن بودند و این سال‌ها، هنگام عبور از سبزه‌میدان، وقتی چشمشان به سر در چوبی سینما «آریا» افتاد، دیگر پلاکارد هیچ فیلمی را بر آن ندیدند…
دو روز پس از پنجاه بدر امسال با دوستِ اهل فیلمی، قدم می‌زدیم، حرف، حرفِ سینما و فیلم و احساس بود. مقابل پیکر بی‌جان سینما آریا که رسیدیم چشم‌انداز خوبی نداشت؛ پشت در بسته‌اش زباله‌دانی بود و فرد یا افرادی سعی کرده بودند محافظ آهنی ویترینش را بکنند و ببرند. شاید وقتی این نوشته را می‌خوانید آنها، کار نیمه‌تمام خودشان را تمام کرده باشد و اثری از محافظ آهنی نباشد!
نمی‌دانم چه اراده‌ای پشت ویرانی این مکان خاطره‌ساز است. البته شنیده‌ام مالکانش تمایلی به راه‌اندازی و بازسازی سینما ندارند اما گمان می‌کنم چنین مکانی آن هم با موقعیتی که در قلب شهر قزوین دارد نیازمند توجه بیشتر از سوی مدیریت شهری و مسئولان فرهنگی است. اگر امکان تملک و احیای این سینما نیست که البته شدنی است، حداقل می‌توان سر و شکل بهتری به این ویرانه‌ی در حال سقوط داد و سر‌در و نمای بیرونی سینما توسط سوی سازمان زیباسازی شهرداری، آراسته و پرداخته شود تا یکی از یادمان‌های خاطرات جمعی مردم قزوین از این حال و وضع بیرون بیاید. لابد اگر مکان‌ها دل داشتند، دل این مکان برای آریایی‌ها تنگ می‌شد.
سه: مزاح ِ بی‌پایان
رفیق اهل مطالعه‌ای در پایان نشستی که به همت حلقه ادبی بازگشت و مهدی ترم شیر شاعر برای گپ‌وگفت درباره رمان «مزاح بی‌پایان» نوشته «دیوید فاستر والاس» تشکیل شده بود، کنارم کشید و گفت: دقت کردی دو تا از آثار درخشان و سخت ادبیات داستانی دنیا توسط قزوینی‌ها ترجمه شده است. اشاره‌اش به رمان «در جست‌وجوی زمان از دست رفته» بود که زنده‌یاد مهدی سحابی به فارسی برگردانده بود و «مزاح بی‌پایان» که ترجمه معین فرخی است؛ گرچه دقت کرده بودم اما نسبت به مساله مکث نکرده بودم.
توی راه، به وقت تنهایی به گوهرها و چهره‌های ارزشمندی همچون مهدی سحابی و معین فرخی فکر کردم که زاده‌ی قزوین هستند اما در زادگاه خود قدر چندانی ندیده‌اند. تعداد این چهره‌ها کم هم نیست. چرایش معلوم نیست؛ شاید در خاک قزوین اینگونه باشد که چهره‌های نامدارش را بر صدر نمی‌نشاند و قدر نمی‌داند!
صبح دوستی زنگ زده بود تا خبر از برگزاری رویدادی بدهد. بعد حرفش به گله از زادگاهش کشید؛ می‌گفت در این یک‌سالی که به قزوین برگشته، هر دری را می‌زند تا به روی فرهنگ و برنامه‌هایش باز شود نتیجه نمی‌گیرد. می‌گفت اولش استقبال می‌کنند و قول می‌دهند، اما وقتی پای عمل به میان می‌آید پس می‌کشند. می‌ترسند هزینه کنند. دردِ دلش که تمام شد به شوخی گفتم شاید ایرادش در خاک قزوین است و گرنه قزوین چیزهای خوب زیاد دارد. خندید و گفت: باید باغبان خوبی پیدا شود و این خاک را شخم بزند. گفتم کود و آب هم لازم است! خندیدیم و یادمان رفت که از درد سخن می‌گفتیم!
«مزاح بی‌پایان» را بخوانید، کتاب خیلی خوبی است. البته اگر دنبال کتاب عامه‌پسند و معمولی هستید به‌سراغ این کتاب و «در جست و جوی زمان از دست رفته» نروید.
چهار: دار و دسته حسن صباح
داستانِ بلند «آشیانه عقاب» نوشته «زین‌العابدین موتمن» را سال‌ها پیش خواندم؛ زمانی که هنوز دل در گروه سینما نداشتم و هنگام خواندن رمان یا داستانی، پی این نبودم که ببینم به‌درد فیلم یا سریال می‌خورد یا نه؟ اما همان زمان هم تصور کردم ماجرای حسن صباح (ماجراهای تائید شده یا اتفاقات و روایات غیرقطعی سه یار دبستانی و…) جان می‌دهد برای ساخت فیلم یا سریالی جذاب.
در این‌که پیش و بعد یا همزمان با من عده زیادی با خواندن این کتاب یا «خداوند الموتِ» «پل آمیر» و کتاب‌ها و مقالات مرتبط با حسن صباح و یاران وفادارش به چنین درک و باوری رسیده‌اند، شکی نیست؛ عده زیادی که بودنِ فیلم‌سازانی در بین آنان طبیعی است. فیلم‌سازانی که لابد برخی‌شان هم در ذهن و رویاشان ساختن فیلمی درباره این شخصیت اسطوره‌ای بارها آمده و رفته، بارور شده و شاید هم تا مرحله نگارش یا حتی تکمیل فیلمنامه هم پیش رفته است.
این‌که چرا این شخصیت جذاب توسط فیلم‌سازان هموطنش به صورت جدی به تصویر در نیامده، بی‌تردید به امکانات و شرایط اقتصادی صنعت سینما در ایران، و بساز و نسازهای تصمیم‌گیران سینمای ایران مرتبط است. اقتصادی که با توجه به بازار بسته سینمای ایران امکان ساخت فیلم‌های پر خرج را از فیلم‌سازان مستقل غیر دولتی گرفته است. تهیه‌کنندگان دولتی هم فیلم‌های گرانشان در چارچوب داستان‌هایی است که توسط بالادستی‌هاشان تائید شود؛ بالادستی‌هایی که به قهرمانان و اسطوره‌های ملی (کوروش کبیر، حسن صباح، آریوبرزن، بابک خرمدین، ابومسلم خراسانی و…) تمایلی ندارند و ترجیح می‌دهند شخصیت‌های برجسته به تصویر درآمده بیش از سابقه ملی، در عالم دین سرآمد باشند.
تهیه‌کنندگان بخش خصوصی هم حتی اگر بخواهند به سراغ نامداران سرزمین‌شان بروند با اما و اگرهای زیادی روبه‌رو هستند که اجرایش جدای از نگرانی از هدررفت سرمایه، وصل به‌دنیایی می‌شود که تصمیم‌گیرانی متغییر دارد. به‌همین خاطر همانند باقی سرمایه‌گذاران در بخش‌های دیگر نمی‌دانند این محصول فرهنگی که قرار است تولید شود چه سرانجامی خواهد داشت.
نتیجه یک چنین اوضاعی می‌شود سریال «حشاشین» که توسط «عبدالرحیم کمال» نوشته و «پیتر میمی» در کشور مصر کارگردانی کرده است. سریالی که اگر انتظار داشته باشیم در پی واقعیت تاریخی کشورمان باشد انتظاری توام با خوش‌بینی بیش‌از‌حد است. نهایت انتظاری که از چنین سریال‌هایی می‌توان داشت بیان جذاب داستان است، اتفاقی که حداقل برای بیننده عادی کم‌توقع این سریال افتاده است. منظورم بیننده‌ای است که جلوه‌های بصری و هنری فیلم چندان برایش مهم نیست.
سریال را هنوز ندیده‌ام اما کسان بسیاری را سراغ دارم که از تماشایش لذت برده‌اند؛ کسانی که هنگام تماشای سریال چندان به این فکر نمی‌کنند که مجوزش توسط معاونت امور سینمایی یا فلان مرکز صادر شده یا نشده! مهم دستیابی آسان به چنین آثاری است. به‌راحتی خودشان می‌توانند حق انتخاب را به خودشان بدهند. ممنوعیت و بگیر و ببند هم نه تنها از تعداد این بینندگان کم نکرده و نمی‌کند، بلکه بر بینندگان بی‌اعتماد به تصمیم‌گیران امور سینمایی می‌افزاید.
بدون شک با اعلام ممنوعیت سریال «حشاشین» تعداد بینندگانش هم بیشتر خواهد شد. قصدم تائید یا رد این اتفاق نیست. این مساله مثل هر رویداد دیگری سبب‌ساز فرصت‌ها و تهدیدهای بسیار است؛ تهدیدها و فرصت‌هایی که عدم توجه به آن سال‌های زیادی باعث از دست رفتن موقعیت‌های هنری مهم برای فیلم‌سازان کشور ما شده است. فیلم‌سازانی که اگر با آزادی عمل، حمایتِ حتی اندک و… روبه‌رو بودند می‌توانستند آثار تاریخی درجه یکی در باره کورش کبیر، آریوبرزن، حسن صباح و دار و دسته الموتی‌اش خلق کنند.
پنج: چهره‌به‌چهره با نویسندگان
دوست نویسنده‌ای که دستی هم در نشر دارد، قبل از برگزاری نمایشگاه کتاب در فضای مجازی اعلام کرد امسال هم در نمایشگاه شرکت نمی‌کند. دلیلش برایم شریف و ارزشمند است. بهانه شرکت نکردنش حمایت از کتاب‌فروش‌ها است. قصدم ایستادن کنار باور او نیست و نمی‌خواهم نادرستی و درستی‌اش را محک بزنم. فقط دوست دارم کسانی که نمایشگاه را راه انداختند، ناشرانی که در نمایشگاه شرکت کردند و از همه مهم‌تر مخاطبان کتاب به فکر این صنف هم باشند. نباشند شهرها از کتاب‌فروشی‌ها خالی می‌شوند و کسب و کاری به پایان راه خود می‌رسد.
البته چاره کار بی‌گمان در کم رونق کردن یا تعطیلی نمایشگاه کتاب نیست. بهتر است شور و نشاط یک چنین اتفاقی زیاد باشد و توی راهروهایش جا برای سوزن انداختن نباشد و برای خرید کتاب‌ها (با حضور و بی‌حضور نویسنده)، صف‌های طویلی تشکیل شود؛ صف‌هایی که دیدنش دل آدم را قرص می‌کند که کتاب در سبد خرید خانوار قرار دارد. البته می‌دانم که قرار ندارد و روز به روز کالایی کم کشش‌تر می‌شود!
گذشته از ایجاد این باور، حضور پررنگ مردم، البته مردمی که تماشاچی صرف نباشند، می‌تواند چرخ صنعت نشر را با قدرت بیشتری بچرخاند. چرخاندنی که فقط برای عده‌ای نان تولید نمی‌کند؛ فرهنگ می‌سازد و آدم تربیت می‌کند. می‌دانم کمی شعاری و سطحی است اما واقعیت دارد که با افزایش کتاب‌خوان‌ها دنیا جای بهتری می‌شود. آدم‌هایی که قدم زدن‌شان در نمایشگاه کتاب هم همراه با لذت است. وقتی توی صف می‌ایستند تا کتابی بخرند رفتارشان هم متفاوت است. صبورترند یا باید صبورتر باشند؛ مهربان‌ترند یا باید مهربان‌تر باشند. در صف هم فرصت مطالعه یا نگاه کردن به کتاب‌ها را از دست نمی‌دهند یا… خلاصه کنم طوری توی صف می‌ایستند که رهگذران کیف می‌کنند.
متاسفانه تا هنگام نوشتن این مطلب هنوز فرصت پیدا نکرده‌ام تا از این لذت در نمایشگاه کتاب امسال لذت ببرم اما با تماشای عکس‌هایی از صف‌های طویل برای خریدن کتاب نامداران یا بهتر بگویم سلبریتی‌ها (عادل فردوسی‌پور، جواد ظریف و…) و عکس‌هایی از حضور رفقای نویسنده‌ام (یوسف علیخانی، علی قانع، پرویز جاهد، عباس کریمی عباسی، آرزو رضایی انارستانی، زیبا حیدری و…) حس خوبی پیدا کردم؛ حسی که به رودررو شدن مخاطبان با نویسندگان برمی‌گردد. چهره‌به‌چهره شدنی که برای هر دو طرف جذاب است و در بیشتر موارد خاطراتی خوبی برایشان می‌شود.
پی نوشت:
شناسنامه نمایش بادشاه:
نویسنده و طراح و کارگردان: سید قاسم قوامی (بر اساس حکایتی از گلستان سعدی)، بازیگران: مرتضی نجفی، پیام نوروزی، مهدی خدائی، محمد قویدل، سید ابراهیم میرقاسمی، سید محمد موسوی، افشین نادرخانی، هاشم خلیلی، امیر بهرامیان، محمد یغمایی، حمید وحدانی، رامین فلاح، امیرمحمد فتحی، محمد زارعی، محمد خدایاری، حسین پلامحله (امامقلی)، حمید کاکاوند، علیرضا گروسی، دارا قوامی، میثم چگینی و مرجان مسگری.
نوازندگان: سینا کرمی، طه امینی، محمد سام حسین‌پور، اهورا گل‌بداغی، و آرتین محمدجعفر. همسرایان: شادان خردادپور و سحر نوری. تهیه کننده: زهره فتحی. آهنگساز امیر محرمی. مشاور نویسنده: مهدی خدایی. دستیاران کارگردان: محمد قویدل و حمید وحدانی. مدیر تولید: سید محمد موسوی. مدیر تبلیغات: امیر زرآبادی. مدیر سالن: مصطفی کرمی. مدیر تدارکات: سید حسن رضوی. منشی صحنه: امیر زرآبادی. شاعر شعرهای هندی/ چینی: مهدی مردانی. طراح لباس: زهره فتحی، دوخت لباس: زهرا دوستی. دکور: علی کاظم‌لو، ساخت دکور: حمید کاکاوند، حسین امامقلی، امیر بهرامیان. نقاش دکور: علی کاظم‌لو. ساخت عروسک: جمال بابایی، لیلا کلیایی، نرگس پیله‌فروش‌ها، درسا قوامی.
میکس و مستر: محمد آرین‌نژاد. طراحی و ساخت آکسسوار: سید قاسم قوامی. نور و صوت: امیر زرآبادی. ضبط افکت: رضا چگینی. گریم و ساخت سبیل: درسا قوامی. مدیر تولیدات تصویری: میثم باجلان. مسئول گیشه و سایت: شقایق داوودی. طرح گرافیک: امیر حسین کاسه‌چی. عکاس: علی تشکری. تصویرسازی شخصیت‌ها: سکینه سلیمان‌نیا. با سپاس از همراهی: شهرام کوچکعی، کریم کریم‌خانی، امین علیخانی، سوده آریانژاد، رسول شمسینی غیاثوند و پویا میرزایی.
