گرامیداشت خالق «فرهنگ سخن»

مراسم نکوداشت حسن انوری، درباره ویژگی‌های این استاد زبان فارسی گفته شد و از «فرهنگ سخن» او به عنوان کاری کارستان یاد شد.

به گزارش ثبات‌نیوز، مراسم نکوداشت حسن انوری، استاد زبان فارسی روز پنجشنبه ۲۴ خرداد در کانون زبان فارسی موقوفات افشار با حضور ژاله آموزگار، علی اشرف صادقی، حسن انوری، محمدرضا شفیعی کدکنی، مصطفی محقق داماد، محمود عابدی، محمدرضا نصیری، مسعود جعفری جزی و وحید عیدگاه طرقبه‌ای برگزار شد.

در ابتدای مراسم، ویدئو سخنرانی ایرج افشار در مراسم جشن رونمایی «فرهنگ سخن»، اثر حسن انوری که در ۲۵ بهمن ۱۳۸۱ برگزار شده بود، پخش شد. در ادامه کلیپی از سخنان محمدرضا شفیعی کدکنی درباره حسن‌انوری پخش شد که در آن شفیعی کدکنی درباره او گفته است: «حسن انوری فرزند راستین دهخدا و معین است.»

سپس آیت‌الله مصطفی محقق داماد، حقوق‌دان، مجتهد و عضور شورای تولیت بنیاد موقوفات محمود افشار در سخنانی گفت: در بقای یک زبان عناصر زیادی نقش دارند اما دو عنصر «استوانه‌ها و عمودهای زبان» و «پاسداران و حافظان زبان» نقش مهم‌تری را ایفا می‌کنند.

او با بیان اینکه قرآن مجید، استوانه محکم زبان عربی است، توضیح داد: این حرف که ادبیات عربی بر اساس قرآن نوشته شده درست نیست بلکه زمان نزول قرآن، فصاحت آن بوده که زبان عربی را تحدی می‌کرد. قرآن تا یک قرن پیش هم، استوانه محکمی برای ادبیات عرب بود و کسی از لسان قرآن تجاوز نمی‌کرد؛ درواقع ادیب کسی بود که با ادبیات قرآن حرف می‌زد اما از آغاز قرن اخیر در حدود سال ۱۹۰۴ میلادی با تألیف «فرهنگ المنجد» که توسط یک کشیش دگم و متعصب نوشته شده، نهضت عرب مسیحی برای ادبیات عربی شروع شد. الان در مصر کسی به زبان قرآن، عربی صحبت نمی‌کند. اگر شما در آن کشور به زبان قرآن صحبت کنید، آن‌ها متوجه حرف شما نمی‌شوند زیرا لغت‌ها و اصطلاحاتی به‌کار می‌برند که در قواعد سنتی زبان عربی وجود ندارد. این انحراف از استوانه قرآن در زبان عربی شکل گرفته است.

محقق داماد در ادامه با نام بردن از سعدی، فردوسی و حافظ به عنوان ستون‌های زبان فارسی، اظهار کرد: پاسداران و حافظان زبان هستند که با تحقیق و نوشتن و کار کردن درباره زبان، آن را محافظت می‌کنند، بدون شک‌ و تردید استاد انوری یکی از پاسداران زبان فارسی است. کاری که استاد انوری در فرهنگ سخن انجام داده، کاری هنگامه و کاری است کارستان.

او با اشاره به زبان مادری انوری که زبان ترکی آذربایجانی است، خاطرنشان کرد: از شانس زبان فارسی است که محققان، پژوهشگران و پاسداران بزرگی از میان آذربایجانی‌ها داریم؛ استاد شهریار، مرتضوی، انوری، علامه طباطبایی و دیگران آذری‌زاده‌هایی هستند که برای زبان فارسی کار کرده‌اند.

آیت‌الله محقق داماد با اشاره به تصحیح حسن انوری از کتاب «نصاب‌ الصبیان» ابونصر فراهی، گفت: ممکن است با این حرف من موافق نباشید، به نظرم استاد فاضل زبان فارسی کسی است که اول عربی را خوب بداند یعنی با زبان و لغت عربی آشنا باشد و ریشه‌های واژه‌ها را بداند. اشکالی که در دانشگاه‌ها و مدارس ما وجود دارد این است که دانش‌آموزان و دانشجویان زبان عربی نمی‌دانند و بعد استاد زبان فارسی می‌شوند. یکی از استادان فاضل زبان فارسی که به زبان عربی هم مسلط است، استاد انوری است.

او در پایان اظهار امیدواری کرد که مردم زبان فارسی را حفظ کنند و نسبت به آن تعصب داشته باشند زیرا این زبان مایه وحدت ملی ماست و اقوام مختلف ایرانی را به هم نزدیک کرده است.

حسن انوری؛ فرزند خلف دهخدا و معین

در ادامه، کلیپی از حسن انوری درباره تدوین کتاب‌های درسی در دهه ۱۴۴۰ پخش شد.

علی اشرف صادقی، زبان‌شناس و استاد زبان فارسی نیز در این مراسم از دوستی ۶۰ ساله‌شان گفت که از زمان دانشجویی و کار در مرکز لغتنامه دهخدا آغاز شده است.

او سپس درباره نحو ورود خود به لغتنامه دخدا و جدا شدن از آنجا به خاطر تحصیل در فرانسه گفت.

صادقی در ادامه به تدوین کتاب‌های درسی توسط انوری اشاره کرد و گفت: او با حسن انتخاب، زبان خوب و نثر فصیح و در نظر گرفتن اقتضاعات زمان، مطالبی را در کتاب‌های درسی بچه‌ها گنجانده بود.

این زبان‌شناس با اشاره به تحقیقات انوری درباره حافظ افزود: معمولا این کار چند جلدی انوری و دیگر کارهایش در مقابل کار عظیم فرهنگ سخن رنگ می‌بازد. انوری با استفاده از تجربیاتی که در تدوین لغتنامه دهخدا داشت به این کار بزرگ دست زد. باید به این نکته اشاره کنم که برخلاف تصور عموم که مرحوم دهخدا یادداشت مجلدات لغتنامه را آماده کرده بود، چنین چیزی واقعیت ندارد. دهخدا یکسری فیش‌ و یادداشت‌های پراکنده داشت؛ مثلا در بالای فیش کلمه‌ای نوشته و بعد یک شاهد از فردوسی نقل و گاهی معنی کرده بود. ما مؤلفان این واژه‌ها را با فرهنگ‌های مختلف و متون کهن مقایسه کرده و معنا را استخراج می‌کردیم و با شواهد متعددی تطبیق می‌دادیم. اگر در تألیف لغتنامه، اشتباهاتی وجود دارد، در واقع اشتباه مؤلفان است. من جوان ۲۰ ساله‌ای بودم که مؤلف لغتنامه شدم. خاطرم هست به دکتر شهیدی گفتم به بنده یاد بدهید که چگونه حرف «گ» را تنظیم کنم با لحن خاص خود گفت: «آقای پروین گنابادی و جعفرشعار هستند اگر سوالی دارید بپرسید و رفع اشکال کنید.» به این ترتیب فرهنگ‌نویس شدم.

او ادامه داد:در ان زمان استاد معین دید که لغتنامه دهخدا، فرهنگ امروزی نیست، شاید به کار محققان بیاید اما برای عموم مناسب نیست پس دست به کار تدوین فرهنگ فارسی شد. فرهنگ استاد معین به همان شیوه‌های قبل نوشته شد و کار نوتری نبود. هرچند قصد داشت فرهنگ مفصلی را تدوین کند که عمرشان کفاف نداد. انوری با این اندوخته‌ و هوشمندی دست به کار تألیف فرهنگ بزرگ سخن زد و انتشارات علمی به سرپرستی علی‌اصغر علمی این فداکاری را کرد و هزینه‌اش را تقبل کرد.