خوابی که یک شرابخوار را راهی سفر حج کرد

سفرنامه ناصرخسرو نخستین سفرنامه نوشتهشده از حج در طول تاریخ به شمار میرود، سفری هفتساله که از خواب وی در چهل سالگی رقم خورد.
به گزارش ثباتنیوز، قدیمیترین سفرنامه حج به زبان فارسی مربوط به ناصر خسرو است. این سفرنامه به نام «سفرنامه ناصر خسرو» یا «سفرنامه» معروف است و در سال 1046 میلادی (436 هجری شمسی) نوشته شده. در این اثر، ناصر خسرو جزئیات سفر خود به مکه و مدینه را به دقت توصیف کرده و به مسائل اجتماعی، فرهنگی و مذهبی آن زمان پرداختهاست. سفرنامه او بهعنوان یکی از اولین و مهمترین متون سفرنامهنویسی در زبان فارسی شناخته میشود و تأثیر عمیقی بر ادبیات و فرهنگ سفرنامهنویسی داشتهاست. ناصر خسرو با این که در فنون سخن صاحب سبک و چیرهدست بوده اما در سفرنامهاش از آن ادبیات غمزهآلود خبری نیست بلکه از عمق درون به مساله نگریسته است.
ناصرخسرو بخش قابل توجهی از سفرنامه خود را به توصیف تفصیلی وضعیت اجتماعی و عمرانی اماکن مقدس حرمین بهویژه شهر مکه و مسجدالحرام در سده پنجم هجری اختصاص دادهاست. در این نوشتار پس از شرح مختصری از سفرهای حج ناصرخسرو، آگاهیهای مختلفی که سفرنامه وی درباره حج و حرمین به دست میدهد، در چند محور شامل توصیف شهر مکه و دیگر مناطق حجاز، توصیف معماری مسجدالحرام، آگاهیهای نادر درباره اماکن مقدس، وضعیت و آداب حجگزاری، سختیهای سفرهای حج و تاریخ سیاسی حجاز، استخراج و دستهبندی شدهاست. نتایج این پژوهش نشان میدهد که در نبودِ تواریخ محلی برای دو شهر مکه و مدینه در حدِ فاصل سدههای چهارم تا ششم، این سفرنامه منبعی دست اول برای مطالعه تاریخ حج و حرمین بهویژه در سده پنجم هجری به شمار میآید.
ناصر خسرو در سال 437 هـ.ق بر اثر خوابى که دید به عزم سفر قبله (حج)، خانه و کاشانه خود را ترک و از مشاغل دیوانى استعفا کرد و سفر هفتساله خود را شروع و سیرى در آفاق و تا حدودى در انفس کرد و در تمام طول مدت سفر با علما و دانشمندان نواحىِ مختلف در تماس بود و بر آموختههاى خود مىافزود. چون هدف اصلى او سفر قبله بود، نخست از زندگى گذشته خود توبه کرد.
او در ابتداى سفرنامه به شرابخوارى خود اعتراف کرده و گفتهاست: «قُولُوا الحَقَّ وَ لَوْ عَلى أنفُسِکُم.» ناصرخسرو درباره خواب خود میگوید: «شبی در خواب دیدم که یکی مرا گفت: چند خواهی خوردن از این شراب که خِرَد را از مردم زایل کند؛ اگر بِهوش باشی، بهتر. من جواب گفتم که: حُکما جز این چیزی نتوانستند ساخت که اندوه دنیا کم کند. جواب داد: در بیخودی و بیهوشی راحتی [= آرامش] نباشد؛ حکیم نتوان گفت کسی را که مردم را به بیهوشی رهنمون [= راهنما] باشد بلکه چیزی باید طلبید که خِرَد و هوش را بیفزاید. گفتم که: من، این از کجا آرَم؟ گفت: جوینده، یابنده باشد و سپس سوی قبله اشارت کرد و دیگر سخن نگفت».
ناصرخسرو در حدود هزار سال پیش از این از مرو در ترکمنستان کنونی حرکت کرد و سپس از ایران و ترکیه و سوریه، لبنان، فلسطین به عربستان سعودی و مکه رفته و حج گذارد. سپس به قدس برگشت و از آنجا به قاهره رفت و سه سال به تعلیم و تعلم پرداخت و دوبار دیگر از راه دریای سرخ با کشتی به مکه رفت و حج گزارد و به قاهره برگشت. سپس عزم وطن کرد و از قاهره به سوی جنوب حرکت کرد، پس از عبور از دریای سرخ به مکه رفته و برای بار چهارم حج گذاشت و سراسر شبهجزیره عربستان را طی کرد و به کویت رفت. به بصره در عراق رفت و از آنجا به آبادان و اصفهان و نایین و سرخس و سرانجام پس از حدود هفت سال به بلخ رسید. بنابراین ناصر خسرو در این سفر هفتساله، چهار بار حج کرد از این رو توصیف مکه و دیگر اماکن و مراسم حج را بهتر از هر شخص دیگرى انجام داده است.
در ادبیات فارسی ناصر خسرو در سفرنامهنویسى پیشتاز است. زیرا پیش از او سفرنامهاى که یک ایرانى به زبان فارسى نوشته باشد سراغ نداریم. نه تنها در فارسى که در عربى هم در ارتباط با حج و سرزمین حجاز اولین سفرنامه است. پس باید گفت که سفرنامهنوسی در ادبیات فارسی را ناصرخسرو پایهگذاری کرد.
ناصر خسرو در این سفرنامه تنها به ظاهر اعمال و شرح و معرفى دقیق اماکن توجه داشته و از فلسفه حج سخنى نگفتهاست. از این رو، این سفرنامه تنها ارزش معرفى دقیق از اماکن زمان مولف را دارد.
ناصر خسرو وقتى به جدّه مىرسد، مورد توجّه امیر جدّه تاجالمعالى بن ابى2الفتوح قرار مىگیرد. او از توصیف جدّه تنها به داشتن باره حصین، پنج هزار سکنه، بازارهاى نیک و دروازههاى آن اکتفا مىکند و دروازهها یکى به سمت مشرق، به طرف مکه و دیگرى به سمت مغرب به طرف دریاست و در آن از کشت و زرع خبرى نیست. روز جمعه از جده حرکت مىکند و راه دوازده فرسنگى بین جده و مکه را تا روز یکشنبه، آخر جمادىالآخر، طى مىکند و وارد مکه مىشود.
او در معرفی مکه مینویسد:
«شهر مکه اندر میان کوهها نهاده است نه بلند و از هر جانب که به شهر روند تا به مکه نرسند نتوان دید، بلندترین کوهى که به مکه نزدیک است، کوه ابوقبیس است و آن چون گنبدى گرد است؛ چنانکه اگر از پاى آن تیرى بیندازند بر سر رسد و در مشرقى افتاده است…»
وی خانه کعبه را اینگونه توصیف کرده است:
«توصیف کعبه «و خانه کعبه به میان ساحت مسجد است، مربع طولانى که طولش از شمال به جنوب است و عرضش از مشرق به مغرب، طولش «هفده ارش» و بلندى «سى ارش» است و عرض شانزده، و درِ خانه سوى مشرق است و چون در خانه روند، رکن عراقى بر دست راست باشد و رکن حجرالأسود بر دست چپ و رکن مغربىِ جنوبى را رکن یمانى گویند و رکن مغربىِ شمالى را رکن شامى گویند. و حجرالأسود را در گوشه دیوار به سنگى بزرگ ترکیب کردهاند و در آنجا نشانده، چنانکه مردى تمام قامت بایستد، با سینه او مقابل باشد و حجرالأسود به درازى، به دستى و چهار انگشت باشد هشت انگشت باشد و شکلش مدوّر است. از حجرالأسود تا در خانه چهار ارش است و آنجا را که میان حجرالأسود و در خانه است ملتزم گویند و درِ خانه از زمین به چهار ارش برتر است و چنانکه مردى تمامقامت بر زمین ایستاده بر عتبه رسد. و نردبان ساختهاند از چوب چنانکه به وقت حاجت در پیش در نهند تا مردم بر آن بروند و در خانه روند و آن چنان است که به فراخى ده مرد بر پهلوى هم به آنجا بر توانند رفتن و فرود آمد. و زمین خانه بلند است بدین مقدار که گفته شد.»
او درباره ورودش به مکه نیز نوشته است:
«هشتم ذیالحجه به مکه رسیدم و به یاری سبحانه و تعالی حج بگذاردم، از مغرب قافلهای عظیم آمده بود و آن سال به در مدینه شریفه عرب از ایشان خفارت خواست به گاه بازگشتن از حج و میان ایشان جنگ برخاست و از مغربیان زیادت از دو هزار آدمی کشته شد و بسی به مغرب نشدند. و به همین حج از مردم خراسان قومی به راه شام و مصر رفته بودند و به کشتی به مدینه رسیدند. ششم ذیالحجه ایشان را صد و چهار فرسنگ مانده بود تا به عرفات رسند. گفته بوند هرکه ما را در این سه روز که ماندهاست به مکه رساند چنانکه حج دریابیم هر یک از ما چهل دینار بدهیم. اعراب بیامدند و چنان کردند که به دو روز و نیم ایشان را به عرفات رسانیدند و زر بستاندند و ایشان را یکیک بر شتران جمازه بستند و از مدینه برآمدند و به عرفات آوردند دو تن مرده که بر آن شتران بسته بودند و چهار تن زنده بودند اما نیممرده.
نماز دیگر که ما آنجا بودیم برسیدند. چنان شده بودند که بر پای نمیتوانستند ایستادن و سخن نیز نمیتوانستند گفتن. حکایت کردند که در راه بسی خواهش بدین اعراب کردیم که زر که دادهایم شما را باشد ما را بگذارید که بیطاقت شدیم. از ما نشنیدند و همچنان براندند. فیالجمله آن چهار تن حج کردند و به راه شام بازگشتند.»






