نشست «اهمیّت پژوهش‌های میدانی در تاریخ با رویکرد اسماعیلیه‌شناسی» برگزار شد
یکصد‌و‌نودمین نشست مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب با موضوع «اهمیّت پژوهش‌های میدانی در تاریخ با رویکرد اسماعیلیه‌شناسی» دیروز دوشنبه ۱۹ خرداد ۱۴۰۴ برگزار شد.
به گزارش ثبات‌نیوز، در این نشست از کتاب «اسماعیلیان ایران، از سقوط الموت تا امروز با تکیه بر دوران معاصر» نوشتۀ مریم معزی نیز رونمایی شد.
در این جلسه ابتدا اکبر ایرانی، مدیرعامل مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب، شهرام یوسفی‌فر، عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران و مریم معزی، پژوهشگر تاریخ ایران و مطالعات اسماعیلی و دانشیار پیشین گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد، سخن گفتند و پیام تصویری فرهاد دفتری، رئیس پیشین مؤسسه مطالعات اسماعیلی در لندن نیز پخش شد.
منابع اسماعیلیان تا مدت‌ها در دسترس محققان قرار نداشت
فرهاد دفتری در پیام تصویری خود چنین گفت: منابع اصیل خود اسماعیلیان در دسترس محققان قرار نداشت اما از حدود دهه ۱۹۳۰- ۱۹۴۰ میلادی این وضع به‌کلی عوض شد و تغییر کرد و تعداد زیادی متون اسماعیلی در زمینه‌های مختلف در دسترس اساتید و محققان قرار گرفت. در نتیجه مطالعه این اسناد و این منابع تصویر خیلی دقیق‌تر و جامع‌تر از تاریخ و عقاید اسماعیلی حاصل شد اما هنوز دوره‌هایی از تاریخ اسماعیلیه و مناطقی که در آنها جوامع اسماعیلی ساکن هستند هنوز در سیطره ابهام باقی مانده‌اند. از این رو تحقیقات دکتر معزی در این راستا بهتر مشخص می‌شود به‌خصوص اینکه تاکید داشتند که در پژوهش‌شان بر اساس استفاده از طیف وسیعی از منابع تاریخی و همچنین پژوهش‌های میدانی بهره برده‌اند.
تاریخ اسماعیلیان تاریخ به‌حاشیه‌رفتگان است
در ادامه، شهرام یوسفی‌فر سخن خود را با اشاره به تحقیقات پیرامون اسماعیلیه آغاز کرد و گفت: حوزه مطالعاتی پژوهش‌های اسماعیلبه چند ویژگی دارد نخست مطالعات دینی است که ویژگی برجسته بحث تمایز مذهبی آنهاست و دوم ویژگی سیاسی که وجه غالب سیاست و مذهب است.
وی افزود: در این کتاب بحث اسناد و پیدا کردن اسناد تاریخی اهمیت بسیاری دارد. همچنین توجه به جهان شیعه در زمان مورد نظر و بخش منبع‌شناسی ستودنی است.
یوسفی‌فر ادامه داد: تاریخ اسماعیلیان به نوعی به‌حاشیه‌رفتگان است و ارتباط اسماعیلیان با جوامع پیرامون اهمیت بسیاری دارد.
وی گفت: مساله دیگر این است که آیا اسماعیلیه تاریخ خود را پنهان کردند یا به حاشیه رفته‌اند؟ باید بگویم که استفاده از روایت بسیار دشوار است و در طول زمان حافظه بازسازی می‌شود. همچنین مطالعات میدانی به پژوهش تاریخی کمک بسیاری می‌کند. این کتاب یک سند فرهنگی به شمار می‌آید. جامعه ایران و اسماعیلیه شرایطی داشتند که نشان می‌دهد توصیف و تخلیل جامعه اسماعیلیه دگرگون شده است.
در ضرورت پژوهش‌های میدانی در تاریخ
مریم معزی با اشاره به پاورپوینت گفت: پژوهش میدانی (فیلد ستادی) نوع فعالانه ای از پژوهش (معمولاً پژوهش کیفی یا آمیخته) است که بر خلاف پژوهش های مبتنی بر آزمایشگاه یا منابع مکتوب در کتابخانه‌ها و در فضاهای بسته صورت نمی‌گیرد بلکه پژوهشگر مستقیماً به محل واقعی رویدادها و در میان مردمی می‌رود تا خودش دست به گردآوری داده‌های دست اول بپردازد.
وی به ابزار پژوهش میدانی اشاره کرد و گفت: مهم‌ترین ابزار جلب اعتماد مردم محلی است. مشاهده بدون پیشداوری اما با کنجکاوی بسیار. مستندسازی: عکاسی، فیلمبرداری، کپی‌برداری، یادداشت مختصات جغرافیایی برای تهیه نقشه‌ها. مصاحبه و گفتگو با خواص و عوام مردم محلی. پرسشنامه (در پژوهش‌های کمی یا آمیخته) و مشارکت فعال در کار و زندگی روزمره، آداب و رسوم و مناسک مردم محلی.
معزی با اشاره به کاربرد پژوهش میدانی در رشته‌های خاصی از تاریخ افزود: تاریخ‌های محلی، تاریخ دین و آیین‌های مذهبی، تاریخ نظامی، تاریخ شفاهی، تاریخ اجتماعی، فرهنگی و مردم‌نگاری‌های تاریخی، تاریخ هنر، معماری و شهرسازی. تاریخ اقتصادی و بازرگانی، تاریخ‌های محلی در سطح بسیار کوچک مانند تاریخ محلات یک شهر یا تاریخ روستایی (مایکروهیستری) رشته‌های تاریخ در پژوهش به شمار می‌آیند.
وی به راه‌های پژوهش میدانی در تاریخ نیز اشاره کرد و گفت: رفتن به مکان‌های تاریخی: مانند بناهای تاریخی، میدان‌های نبرد، دژها، راه‌های زیرزمینی، نوع آبیاری و ذخیره آب و مانند آنها، دقت در وضعیت توپوگرافی، موقعیت راهبردی، تعیین اهمییت مکانی در زمان حوادث مورد نظر، مشاهده زمینه رویدادهای گذشته، بازدید از گورستان‌های عمومی به منظور دریافت قدمت حضور آنان در منطقه، پیوستگی‌ها و گسستگی‌های اقوام، بازدید از اماکن مذهبی، زیارتگاه‌ها و تاریخ‌گذاری آنها به منظور یافتن ارتباط آن با مردم محلی، یافتن سنگ‌نوشته‌ها و نقش و نگارهای کنده‌شده بر روی صخره‌ها، مصاحبه با روحانیان، رهبران و مردم محلی برای گردآوری روایت‌های شفاهی و حافظه قومی، مشاهده و ثبت دقیق باورها و مناسک بازماندگان برای آگاهی از آداب و رسوم محلی و مقایسه با آداب و رسوم پیشین و آداب رسمی، جست‌و‌جوی دستنوشته‌های آنان در اشعار پراکنده و کتاب‌های دعاهای محلی و… راه‌های پژوهش میدانی در تاریخ است.
پس از سخنرانی‌ها برخی حاضران به طرح پرسش‌هایی پرداختند و سخنرانان دربارۀ نکات مطرح‌شده توضیحاتی ارائه کردند.
در پایان نیز لوح تقدیر مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب به خانم مریم معزی اهدا شد.
