کتاب «رفتار با مخالف؛ بررسی سبک رفتاری پیامبر اعظم با مخالفان» منتشر شد
به همت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزههای علمیه؛

کتاب «رفتار با مخالف؛ بررسی سبک رفتاری پیامبر اعظم با مخالفان» نوشته حجتالاسلام سید محسن شریفی، در ۲۹۵ صفحه از سوی مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزههای علمیه منتشر شد.
به گزارش ثباتنیوز، کتاب «رفتار با مخالف» نوشته حجتالاسلام سید محسن شریفی که به بررسی سبک رفتاری پیامبر اعظم(ص) با مخالفان میپردازد، از سوی مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه های علمیه تهیه و منتشر شد.
این کتاب در سه بخش مختلف «کلیات و مفاهیم»، «سبکشناسی رفتار پیامبر(ص) قبل از هجرت» و «رفتارشناسی پیامبر(ص) پس از هجرت» در یک جلد، شامل ۲۹۵ صفحه طراحی و به چاپ رسیده است.
در مقدمه کتاب «رفتار با مخالف» سنت و سیره نبوی پس از قرآن مهمترین منبع و مرجع شناخت معارف اسلامی عنوان شدهاست. در این بخش از کتاب آمدهاست: سنت و سیره نبوی پس از قرآن مهمترین منبع و مرجع شناخت معارف اسلامی محسوب میشود که همچون چراغی میتواند در همه زمانها و برای همه انسانها روشنکننده مسیر حرکت باشد.
همچنین در مقدمه کتاب آمدهاست: شناخت و فهم دقیق زوایای مختلف سنت و سیره نبوی همواره یکی از مسائل مهم تاریخ محسوب شده و محققان و متفکران مسلمان یا حتی اسلامپژوهان غربی نیز به این موضوع توجه داشته و دارند.
هدف از این پژوهش بازکاوی و بازخوانی سیره رسول خدا(ص) و تبیین نظری نحوه برخورد ایشان با مخالفان عنوان شده که نویسنده با رویکرد نظری و تحلیلی به بیان سیره و رفتار آن حضرت در برخورد و مدارا و مواردی از این دست پرداخته است.
علاوه بر تصریح قرآن مجید بنا بر منابع تاریخی نیز گزارشهای فراوانی بر شیوع فرهنگ جاهلی در میان آنها دیده شدهاست
در بخش اول کتاب که شامل کلیات و مفاهیم است، وضعیت فرهنگی و اجتماعی حجاز، جایگاه سیره نبوی در اسلام (حجیت سیره)، معیارشناسی رفتاری پیامبر(ص) در برخورد با مخالفان، دستهبندی مخالفان پیامبر(ص) و تحلیل رفتارشناسی پیامبر اکرم با مخالفان مورد واکاوی قرار گرفت.
وضعیت فرهنگی مردمان جزیرة العرب در عصر پیش از اسلام بهعنوان فرهنگ جاهلی در این کتاب معرفی شده که علاوه بر تصریح قرآن مجید بنا بر منابع تاریخی نیز گزارشهای فراوانی بر شیوع فرهنگ جاهلی در میان آنها دیده شده است.
بنا به نقلی که این کتاب از امیر مؤمنان علی علیه السلام داشتهاست، آن حضرت میفرمایند: خدا پیامبر را به هنگامی مبعوث فرمود که مردم در حیرت و سرگردانی بودند، در فتنهها به سر میبردند، هوا و هوس بر آنها چیره شده و خودبزرگبینی و تکبر به لغزشهای فراوانشان کشانده بود، و نادانیهای جاهلیت پست و خوارشان کرده، و در امور زندگی حیران و سرگردان بودند و بلای جهل و نادانی دامنگیرشان بود.
مؤلف مینویسد: بر اساس گزارشهای تاریخی قبایل جزیرةالعرب بعد از ظهور اسلام بر اثر تعالیم رسول خدا(ص) از شیوههای رفتاری غلط تا حد زیادی دست کشیده و سعی میکردند تا متعرض دیگران نشوند.
جایگاه سیره نبوی در اسلام (حجیت سیره)
نگارنده معتقد است تحقیق در ابعاد مختلف سیره رسول خدا(ص) و در جوانب متعدد آن موجب میشود تا بخشهای گوناگون این دوره مهم تاریخی مشخص و روشن شود. دورهای که در آن زیباترین الگوی نمادین و سرمشق حیات انسانی که نمایانگر جلوه و جمال الهی میباشد، بهعنوان اسوه حسنه الهی متجلی شدهاست. چنانکه در قرآن مجید به حقیقت سرمشق و الگوی زیبا بودن آن حضرت تصریح شدهاست. «لَقَد کَانَ لَکُم فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسوَةٌ حَسَنَةٌ». از این رو ایشان سرمشقی مناسب برای همه انسانها در همه عصرها و نسلهاست. بدون تردید شناختن الگویی با چنین مقام بلند و رفیعی انسان را در پیمودن حرکت به سمت پاکی و درستی و نورانیت مطلق یاری خواهد کرد.
معیارشناسی رفتاری پیامبر(ص) در برخورد با مخالفان
در این بخش رسول خدا(ص) بنا به فرموده خداوند متعال در قرآن کریم رحمت جهانیان معرفی شدهاست. از این رو پیامبر اعظم(ص) که دارای روحیه لطیف و قلب مهربان و رئوف بود؛ اصل رحمت و محبت را مبنای دعوت خویش قرار داده و راز موفقیت آن حضرت در تسخیر و تألیف قلبها، همین محبت و ملایمت فوقالعاده ایشان دانسته شده.
مؤلف تصریح میکند که با این توصیف پیامبر اکرم(ص) با بینش سیاسی مدبرانه و شخصیت ممتاز خویش در رفتار با دیگران و بهویژه با مخالفان محبت را جایگزین نفرت و عزت را جایگزین تحقیر و صلح و دوستی را جایگزین جنگ و دشمنی قرار داده بود.
وی می نویسد: پیامبر اکرم(ص) در برخورد با مخالفان و معاندان خود الگویی مناسب برای همه مسلمانان میباشد. مدارا و نرمش در عین صلابت و قاطعیت را باید دو شاخص ویژه از برخورد سیاسی پیامبر در سیره نبوی در ارتباط با مخالفان به حساب شمرد.
این اثر تلاش کرده برای فهم معیارهای رفتاری پیامبر(ص) با مخالفان سیاست ها و اصول کلی آن حضرت در مواجهه و مقابله با گروههای مخالف را بررسی نماید. به همین جهت سیاستهای کلان و اصول اساسی پیامبر اکرم(ص) در مقابله با دشمنانش را با توجه به شرایط زمانی و محیطی دوران ۱۳ سالِ مکه و ۱۰ سالِ مدینه مورد ارزیابی قرار داده است.
نویسنده تصریح میکند که اگرچه عمده سیاستهای پیامبر اکرم(ص) در مکه با توجه به شرایط محیطی و میزان تواناییای که در اختیار داشتند، رنگ و بوی مسالمتآمیز بیشتری به حسب ظاهر نسبت به دوران مدینه دارد اما نرمش و مدارای بزرگوارانه با مخالفان در هر دو دوره به سنت و سبکی مداوم از سوی آن حضرت مبدل شده بود.
اصل اولیه رفتار پیامبر(ص) در این کتاب «رفتار با مخالف»، مدارا کردن آن حضرت با مخالفان و رفتار همراه با ملایمت با آنها مطرح شدهاست. مؤلف معتقد است آن حضرت در راستای تحقق اهداف اصلی خود در امر هدایت جامعه، این شیوه را برگزید. او مینویسد: در بسیاری از موارد، پیامبر اکرم(ص) با مردم با مدارا و ملایمت رفتار میکرد تا زمینه هدایت افراد را فراهم کند. وقتی افراد با رسول خدا(ص) برخوردهای خشن و دور از نزاکت میکردند و از جانب ایشان نیز توقع مقابله به مثل داشتند، ولی ناگهان با خلق کریمانه آن حضرت مواجه میشدند، انقلابی در ضمیرشان ایجاد میشد و به حقانیت پیامبر(ص) پی میبردند.
حجتالاسلام شریفی در ادامه تأکید میکند: البته باید توجه داشت که اصل مدارا و صلح و محبت پیامبر(ص)، هرگز باعث نمیشد که آن حضرت در برابر دشمنان کینهتوز و توطئهگر نیز با همین آییننامه و همواره و در هر شرایطی طبق همین اصل رفتار نماید بلکه در صورت تجاوز دشمن، کشف توطئه آنها، پیمانشکنی و کارهایی از این قبیل از طرف مخالفان، پیامبر(ص) نیز بهشدت با آنان برخورد میکرد. پیامبر(ص) و یارانش بر طبق آیه الهی در برابر دشمنان سرسخت بوده و شدت عمل داشتند. «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الکُفَّارِ».
همزیستی مسالمتآمیز
مؤلف مینویسد: همزیستی مسالمتآمیز با مخالفان، دگراندیشان و پیروان ادیان دیگر را نیز باید یکی از معیارهای مهم رفتاری رسول خدا(ص) دانست. آن حضرت علاوه بر اینکه خود به این مسئله مهم توجه داشت همواره اصحابش را بر حفظ آرامش و سعه صدر در مقابل این گروهها دعوت میکرد. حتا در دورانی که پیامبر(ص) در مدینه دارای قدرت نظامی شده بود نیز هرجا که شرایط مناسبی برای صلح میدید، از اقدام نظامی پرهیز میکرد؛ مانند صلح حدیبیه که مدیریت سیاسی و فهم برتر آن حضرت را نشان میدهد.
در این رابطه آورده که محمد حسنین هیکل معتقد است “شخص پیامبر(ص) حاضر بود در صورت داشتن آزادی برای دعوت به دین خدا، با قریش پیمان ببندد تا در نتیجه شرایط صلح بیشتر حاکم باشد تا جنگ و نزاع با آنها”.
دستهبندی مخالفان پیامبر(ص)
این کتاب تلاش کرده با دستهبندی مخالفان پیامبر اکرم(ص) به سه گروه مشرکان، اهل کتاب و منافقان ویژگیهای آنها برشمرده و چگونگی برخوردهای آن حضرت با هرکدام از آنها را شرح دهد.
حجتالاسلام سید محسن شریفی افرادی همچون ابوجهل، ابوسفیان و ابولهب را از جمله افرادی می2داند که اصرار و پافشاری بیشتری بر مخالفت با پیامبر(ص) داشتهاند.
همچنین مؤلف از میان اهل کتاب مخالفت و تقابل اصلی آنها با رسول خدا را به یهودیانی اختصاص داده که با ورود پیامبر اکرم(ص) به مدینه و شکلگیری نظام جدید در این شهر مخالفت داشتند. او مینویسد: هرچند پیامبر اکرم(ص) در هنگام تشکیل حکومت اسلامی، با بستن پیمان معروف مدینه به حقوق این گروه احترام گذاشت و از در صلح وارد شد اما رفتهرفته یهودیان، وجود نظام جدید در مدینه را در تعارض با منافعشان دیده و در نتیجه به سیاست مخالفت با جریان اسلامی روی آوردند. این گروه رفتارها و عملکردی از خود نشان داد که موجب نقض پیمان گردید و بیشترین درگیری دوران مدنی رسول خدا(ص) با آنها به خاطر همین نقض پیمان بود.
وی آوردهاست که خداوند متعال نیز یهودیان را در کنار مشرکان، دشمنترین مخالفان پیامبر(ص) و مؤمنان معرفی کردهاست: لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشرَکُوا. در ادامه همین آیه خدای متعال مسیحیان را بهعنوان بخش دیگر این گروه بهصورت مخالفان مهربان یاد کرده: وَ لَتَجِدَنَّ أَقرَبَهُم مَّوَدَّةً لِّلَّذِینَ ءَامَنُوا الَّذِینَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَی.
سبکشناسی رفتار پیامبر(ص) قبل از هجرت
سبکشناسی رفتار پیامبر(ص) قبل از هجرت ایشان از مکه به مدینه بخش دوم کتاب «برخورد با مخالف» است که به بررسی رفتار پیامبر با مخالفان درون مکه، با خویشاوندان مخالف و با سایر مخالفان مکه میپردازد.
مؤلف، دوران مکی عصر نبوی را که سرآغازی برای تأسیس نظام دینی و تکوین اعتقادات اسلامی در میان تودههای مردم محسوب میشد، عرصه برخوردهای شخصی و مخالفتهای فردی با رسول خدا(ص) میداند. او مینویسد: شیوههای مخالفان در این دوره بیشتر شامل استهزا، تمسخر، آزار و اذیتهای فردی و مخالفت گفتاری بود. از این رو شیوه و سبک رفتاری پیامبر اعظم(ص) نیز بیشتر همراه با مدارا و تحمل مخالفان بود تا فرصت کافی برای آشنایی تودههای مردم با اصل دین و البته شناخت ماهیت مخالفان پدید آید.
در این اثر آزار و شکنجه بهعنوان یکی از برخوردهای مخالفان پیامبر(ص) مورد بررسی قرار گرفته و نویسنده معتقد است “یکی از راهکارها و شیوههای مخالفان در برابر دعوت پیامبر(ص) و گرایش مردم به دین اسلام استفاده از روش آزار و شکنجه ایمانآورندگان به اسلام بود. به طوری که در مواردی مشرکان پیامبر خدا(ص) و مسلمانان را به مورد آزار و اذیت قرار میدادند به طوری که آن حضرت برخی از مسلمانان را به حبشه فرستاد تا از آزار مشرکان دور باشند. گاهی شدت آزار و اذیتها و شکنجهها به حدی بود که برخی از تازهمسلمانان دوباره به بتپرستی باز میگشتند. مورخین نام و ماجرای برخی از این افراد را نقل کردهاند. ابن هشام در این باره مینویسد: چند تن از همسایگان رسول خدا(ص) بودند که بیش از دیگران آن بزرگوار را میآزردند، از آن جمله حکم بن عاص، عقبة بن ابی معیط، عدی بن حمراء ثقفی، ابن اصداء هذلی که از جمله همسایگان آن حضرت بودند. اینان انواع آزار و صدمات را نسبت به آن جناب روا میداشتند. تا جایی که برخی از آنها شکمبه گوسفند را که ذبح کرده بودند و از شکمش بیرون آورده در هنگامی که حضرت نماز میخواند بر سر آن حضرت میافکندند و دیگری آن را در دیگ غذای آن حضرت میانداخت، و امثال این گونه کارها که انجام می دادند”.
فتارشناسی پیامبر(ص) پس از هجرت
در بخش سوم از کتاب «برخورد با مخالف؛ بررسی سبک رفتاری پیامبر اعظم با مخالفان» هجرت پیامبر اکرم(ص) به مدینه آغاز فصل جدیدی در دعوت و پذیرش اسلام عنوان شدهاست که در نتیجه آن به همان میزان مخالفان نیز وارد عرصه جدیدی از اقدامات خود شده و گونه جدیدی از مخالفان نیز پدید آمدهاند.
در این بخش رفتارشناسی پیامبر(ص) با غیر اهل کتاب، سبک رفتاری پیامبر(ص) با مشرکان مکه پس از هجرت، سبک رفتاری پیامبر قبل از فتح طی جنگهای بدر، احد، نبرد احزاب، صلح حدیبیه و فتح مکه مورد بررسی قرار گرفته است.
حجتالاسلام سید محسن شریفی، جنگ احزاب یا خندق را مهمترین آخرین اقدام جدی مشرکان قریش برای از بین بردن اسلام میداند. او مینویسد: افزایش شمار مشرکان در احزاب، در قیاس با احد به بیش از سه برابر، نشان از جدیت آنها در این جنگ دارد. علاوه بر این که قریش توانسته بود قبایل دیگری را نیز با خود در این مسیر همراه نماید. یهودیان هم به دلیل برخوردهایی که میان آنها و مسلمانان رخ داده بود کینه شدیدی از اسلام به دل داشتند. بنابراین همه آنها مصمم شدند تا طی یورش هماهنگ بر مدینه اسلام را از بین ببرند.
همچنین سبک رفتاری پیامبر بعد از فتح مکه یکی دیگر از موضوعات مورد واکاوی در این کتاب است. نویسنده، فتح مکه را نتیجه سیاست و دوراندیشی پیامبر(ص) در صلح حدیبیه میداند؛ چرا که از منظر وی پیامبر اکرم(ص) با برقراری صلح، مقدمات فتح مکه را پدید آورد و خداوند نیز در سوره «فتح» این صلح را فتح و پیروزی آشکار خوانده است.
سبک رفتاری پیامبر(ص) با منافقان در مدینه
نویسنده این اثر تعریف دقیق منافقان را وسیلهای لازم برای مشخص شدن این گروه میداند و مینویسد: منافقان جمع منافق اسم فاعل از مصدر نفاق است. در تعریف نفاق گفته شده، نفاق تظاهر به ایمان است در حالی که در باطن ایمان وجود نداشته باشد. بنابراین منافق کسی است که در دل خدا را قبول ندارد اما متظاهر به خداپرستی است و همچنین قرآن و پیامبر(ص) را قبول ندارد اما متظاهر به احترام به قرآن و پیامبر(ص) است. نفاق به معنای پنهان کردن کفر و تظاهر به اسلام و ایمان یک واژه اسلامی است که برای اولین بار به این معنا در قرآن کریم و احادیث به کار رفتهاست. چنانچه برخی معتقدند منافق به معنای انسان دوچهره واژهای اسلامی است و عربها آن را به این معنی به کار نمیبردند.
در این اثر آمدهاست: مفسران منافق را از کافر خطرناکتر دانسته و عذاب آنها در آخرت را از کافر سختتر پنداشتند، چرا که حکم دزد خانگی را دارند و پلی هستند که کفار به وسیله آن به اسلام ضربه میزدند. آنها در صدر اسلام در کارهای رسول خدا بسیار کارشکنی کردند و حالاتشان اغلب در سوره توبه ذکر شدهاست و از زنان منافق «منافقات» نیز پنج بار در ردیف مردان منافق «منافقین» یاد شدهاست. همچنین بر اساس آیات قرآن منافقان در نهایت درجه عذاب هستند.
در این کتاب فعالیت منافقان در مواقع جنگ میان مسلمانان و مشرکان، بیشتر دانسته شده و نویسنده تصریح میکند: آنها (منافقان) با انتشار شایعات و بزرگنمایی قدرت دشمنان سعی میکردند تا به تضعیف روحیه مسلمانان بپردازند. بهعنوان نمونه در جنگ احزاب زمانی که دشمن با تمام قوا به شهر مدینه حمله کرده بود و مسلمانان برای دفاع از شهر به حفر خندق مشغول بودند. ابن هشام مینویسد: منافقین تن به کار نمیدادند و به بهانههای مختلف و گاهی بدون اجازه و اذن رسول خدا(ص) دست از کار میکشیدند و به داخل شهر میرفتند و از این رو خداوند در مذمت آنان آیاتی نازل کرد.
از دید نگارنده بر اساس گزارشهای تاریخی در زمان حفر خندق که مسلمانان وضعیت دشوار و سختی داشتند. منافقان با زبان طعنه به آنها میگفتند پیامبر(ص) به شما وعده فتح قصرهای کسری و قیصر را داده در حالی که اینک شما قادر به بیرون رفتن از اردوگاه برای قضای حاجت نیستید و با این گونه سخنان مسلمانان و پیامبر(ص) را ملامت کرده و برای آنها تردید و دودلی ایجاد میکردند.
وی مینویسد: پیامبر(ص) با تجربه، دانش و البته با قابلیت ویژه خود برای ارتباط با خداوند، توانست اتهامزنیهای منافقان را رد کند و به مردم اثبات کند که منافقان نیات پلیدی دارند. همچنین پیامبر با توجه به شخصیت بالا و خلق برتری که داشت، بارها به منافقان رحم کرد و با آنها به صورت مسالمتآمیز برخورد کرد و با نشان دادن واقعیتها و حقایق، تلاش میکرد مردم را از درستی و کمال پیام اسلامی مطمئن سازد.
از دیدگاه نگارنده این اثر، قصد منافقین در ترور پیامبر(ص) را باید جسارتآمیزترین اقدام منافقان در مخالفت و واکنش به آن حضرت پنداشت. بر اساس منابع تاریخی در قسمتی از راه بازگشت از تبوک پانزده نفر از منافقان کمر به قتل پیامبر(ص) بستند و تصمیم گرفتند با رم دادن شتر، آن حضرت را از بالای گردنه کوه به پایین پرت کنند. اما رسول خدا از قصد آنان آگاه شد. منافقان از ترس اینکه شناخته شوند، فرار کردند. رسول خدا که آنان را شناخته بود، آنها را به عمار یاسر و حذیفة بن سمان شناساند. اما از افشای نام آنان برای سایر مسلمانان منع کرد و نام آنها را فاش نساخت.
در این کتاب برخی دیگر از روشهای اتخاذ شده از سوی پیامبر اکرم(ص) در برخورد با منافقان شرح داده شدهاست. بهعنوان مثال “رسول خدا(ص) گاهی صف مؤمنان و منافقان را از هم جدا مینمود تا بدین وسیله نیروی آنها را از مؤمنان جدا نماید. برای نمونه میتوان به ماجرای غزوه حمراء الاسد اشاره نمود که پس از جنگ احد اتفاق افتاد. وقتی خبر تصمیم بازگشت مشرکان به مدینه رسید، پیامبر(ص) دستور داد تا همه کسانی را که در جنگ احد شرکت داشتند حتی مجروحان آماده رفتن به سوی مشرکین شوند ولی منافقانی که آنها را در جنگ یاری نکرده بودند حق شرکت نداشتند. بدین گونه پیامبر(ص) عبدالله بن ابی و سیصد تن منافق همراهش را از همراهی با مسلمانان محروم کرد تا هم پاسخ آنان را داده باشد و هم آنها را از صف مؤمنان جدا نماید”.
“نمونه جالب دیگری از سبک رفتاری پیامبر(ص) با مخالفان را میتوان در برخورد با برخی از متخلفین از حضور در جنگ تبوک دید. رسول خدا(ص) پس از بازگشت از تبوک برخوردی متفاوت با سه تن از متخلفین داشت. این سه تن مرارة بن ربیع، هلال بن امیه و کعب بن مالک بودند که از همراهی پیامبر(ص) در این جنگ خودداری کرده و هرسه معترف بودند که هیچ عذری بر این تخلف نداشتند. پیامبر(ص) از میان همه تخلفکنندگان فقط گفتوگو و معاشرت با این سه تن را ممنوع کرد. بنابراین مسلمانان حتی جواب سلام آنها را نمیدادند و حتا زنانشان از آنها دوری کردند. این سه تن در سختی عجیبی گرفتار آمده بودند. هلال بن امیه چنان میگریست که جانش به خطر میافتاد و از خوردن غذا هم خودداری میکرد. به هر حال این سه نفر در تنهایی خویش از خدا طلب عفو و قبول توبه می کردند و به سختی روزگار می گذراندند. تا اینکه بعد از پنجاه روز خداوند با نزول آیه ای خبر پذیرش توبه این سه را به پیامبر(ص) اعلام کرد. در این آیه به صراحت آمده است: آن سه نفر تخلف کردند و مسلمانان با آنان قطع رابطه نمودند تا آن حد که زمین با همه وسعتش بر آنها تنگ شد، حتی در وجود خویش، جایی برای خود نمییافتند. در آن هنگام دانستند که پناهگاهی از خدا جز بسوی او نیست؛ سپس خدا رحمتش را شامل حال آنها نمود و به آنان توفیق داد تا توبه کنند. با این شیوه رفتاری پیامبر(ص) مسلمانان دانستند که باید همواره مطیع آن حضرت باشند و صف خود را از منافقان و مخالفان آن حضرت جدا نمایند”.
نویسنده کتاب «برخورد با مخالف؛ بررسی سبک رفتاری پیامبر اعظم با مخالفان» معتقد است مورّخانی که به عصر رسول خدا(ص) توجه داشتهاند، به افرادی که معترض و یا متمرد از دین اسلام بودند، توجه کردهاند. به همین جهت وی نیز در این اثر به معرفی برخی از افراد این گروه که به حرمتشکنی اقدام کردهاند، پرداخته و پس از بیان چگونگی حرمتشکنی و ارتداد آنها به سبک رفتاری پیامبر(ص) در برابر آنها را تشریح کردهاست. از جمله این افراد عبدالله بن سعد بن ابی سرح، عبدالله بن خطل، مقیس بن حبابه، حویرث بن نقیذ بن وهب، ساره کنیز عمرو بن هاشم، هند بنت عتبه، هبّار بن اسود، عصماء بنت مروان، کعب بن اشرف و سلام بن ابی الحقیق میباشد.
نگارنده این کتاب در شرح سرگذشت عبدالله بن خطل آوردهاست: “عبدالله بن خطل مسلمانی بود که پیامبر(ص) او را بهعنوان کارگزار زکات به همراه مردی از انصار اعزام نمود. او همچنین غلام مسلمانی داشت که در خدمتش بود. در منزلگاهی به غلام دستور داد حیوانی ذبح کند و غذا تهیه نماید و خودش به خواب رفت. وقتی بیدار شد، غلام دستور او را اجرا نکرده بود. او غلام مسلمان را کشت و سپس مرتد گردید. عبدالله بن خطل پس از ارتداد به مکه گریخت و وقتی مکیان پرسیدند چرا به مکه آمدهاست گفت: من دینی بهتر از دین شما نیافتم. عبدالله دو کنیز خواننده هم داشت که هردو بدکاره بودند. عبدالله شعرهایی در هجو رسول خدا(ص) میسرود و به آن دو کنیز میداد تا بخوانند”.
“یعقوبی مورخ مینویسد: عبدالله مرد مسلمان انصاری را که همراهش بود، نیز کشت و گفت اطاعت تو و محمد واجب نیست. بنابراین، این فرد علاوه بر کشتن غلام مسلمان خود یک مسلمان دیگری را نیز کشته بود و در حرمتشکنی و استهزاء رسول خدا نقش زیادی دارد”.
“همچنین دو کنیز او فَرَتنا و قریبه با آوازخوانی، به هجو و استهزاء پیامبر(ص) میپرداختند و باید کشته میشدند. قریبه کشته شد و فرتنا فرار کرد و بعدها از پیامبر(ص) امان خواست و حضرت او را امان داد”.
حرمت جان انسانها در سیره نبوی
حجتالاسلام سید محسن شریفی جان همه انسانها را نزد شریعت مقدس اسلام محترم دانسته و اظهار میدارد: در شریعت مقدس اسلام از جان انسان به نفس محترمه یاد میشود و با کشتن انسان ها به سختی مخالفت کرده و شدیدترین مجازات را برای کسی که مرتکب قتل نفس شود، قرار دادهاست. در سخنان رسول خدا(ص) موارد زیادی یافت میشود که در آن قتل انسانها مطرح شده است. ایشان میفرمایند: در روز قیامت اولین حکم درباره خون به ناحق ریخته شده میباشد. یا در حدیث دیگر جان انسانها را مانند روز، ماه و شهر (مسجدالحرام) محترم دانستهاست. همچنین در روایات متعددی به بزرگی گناه قتل تصریح شده است.
بررسی جایگاه شعر و شاعران از منظر سیره نبوی، مهدورالدم بودن و چگونگی رفتار با حرمتشکنان از دیگر مباحث تشریح شده در این بخش میباشد.
همچنین سبک رفتاری پیامبر(ص) با اهل کتاب نیز در این کتاب به تفصیل توضیح داده شدهاست. این توضیحات شامل بررسی مسائلی از قبیل مخالفتهای اعتقادی، فرهنگی و نظامی یهود، پیمانشکنی بنی قینقاع، پیمانشکنی بنی نضیر، پیمانشکنی بنی قریظه، یهود خیبر، یهود فدک، یهود وادی القری و یهود تیماء میباشد.
در ادامه، رفتارشناسی پیامبر با مسیحیان روم، حبشه، نجران و سایر مسیحیان نیز مورد بررسی قرار گرفتهاست. این بخش تلاشهای رسول خدا(ص) برای ایجاد صلح، دیدارهای آن حضرت با مسیحیان، مباهله مسیحیان نجران و نامههای پیامبر به آنان شامل نامه به نجاشی حاکم حبشه، نامه به هراکلیوس قیصر روم، نامه به اسقف روم در قسطنطنیه، به مقوقس حاکم مصر، به حارث بن ابیشمر غسانی و همچنین نامههایی به دیگر سران مسیحیان را تشریح کرده است.
بنا بر آنچه در این کتاب آمدهاست، پیامبر اسلام طی نامهای هراکلیوس (هرقل) قیصر روم را به اسلام دعوت کرده و در آن میفرماید: به نام خداوند بخشنده مهربان. از محمّد بنده و رسول خدا به هرقل، بزرگ روم. کسی که پیرو هدایت است گزند نمیبیند. اما بعد، من شما را به اسلام دعوت میکنم. اسلام بیاور تا ایمن بمانی. اسلام بیاور تا خداوند دوبار تو را پاداش دهد. و اگر قبول نکنی، گناه پیروانت به گردن توست و ای اهل کتاب، بیایید به کلمه حقی که میان ما و شما یکسان است، روی آوریم؛ بدین معنا که غیر خدای یکتا را نپرستیم و در پرستش او چیزی را شریک نسازیم و غیر خدا را برای خود، خدا نگیریم و اگر آنها را از حق روی گردانند، بگویید شما گواه باشید که ما تسلیم فرمان خداوندیم.
در خصوص سبک رفتار پیامبر با ایرانیان این کتاب به ما میگوید که با تمام تلاشهایی که در زمان رسول خدا صورت گرفت اما پیام الهی و دعوت اسلام نتوانست به صورت فراگیر و عمومی به سرزمین ایران وارد شود. اما به این معنا نیست که پیامبر اعظم(ص) با ایرانیان ارتباطی نداشتهاست. چرا که برخی از ایرانیان در زمان آن حضرت در زمره یاران و اصحاب ایشان بودند. وجود شخصیتی کمنظیر همچون سلمان فارسی مؤید این سخن میباشد. پیامبر(ص) درباره سلمان و شخصیت او تعابیر ارزشی زیادی به کار بردهاست؛ چنانکه او خود را پیشگام همه فرزندان آدم دانسته و سلمان را پیشگام پارسیان معرفی کردهاست. اما بهترین و والاترین تعبیر درباره سلمان این جمله «سلمان منا اهل البیت»، سلمان از ما اهل بیت است، میباشد.
نگارنده در بخشهای پایانی به بررسی سبک رفتاری پیامبر(ص) با قبایل و پیمانشکنان بیرون از مدینه همچون قبایل طائف، همدان و ثقیف پرداخته و در بخش نتیجهگیری مینویسد: بررسی، شناخت و آگاهی کامل و صحیح از سیره و زندگی رسول خدا(ص) بهعنوان اسوه حسنه همواره ضرورتی انکارناپذیر محسوب میشود. به طوری که با اندیشیدن درباره رفتار، اعمال و برخوردهای آن حضرت میتوان به نگاهی اصیل بر مبنای دین اسلام دست یافت. بهویژه اگر مسئله مورد پژوهش در برخورد با مخالفان و دشمنان باشد. از این رو باید گفت بررسی سیره آن حضرت با این موضوع بسیار کاربردی و مطلوب خواهد بود و یافته های این پژوهش می تواند مبنایی برای رفتار با این گونه افراد و گروه های مخالف اسلام باشد.
همچنین وی معتقد است نتایج این پژوهش بیانگر اصولی در رفتار پیامبر(ص) با مخالفان است که رفق و مدارا اصل اولی در سبک رفتاری پیامبر(ص) با تمام انسانها و حتا مخالفان بوده است. این شیوه با فطرت انسانی سازگاری زیادی دارد و از عوامل محبوبیت و موفقیت آن حضرت محسوب میشود. برخورد خشن و جنگ در سیره نبوی نه یک اصل بلکه ضرورتی مجرب میباشد که در حد دفع فتنه و عقب راندن دشمنان و مخالفان کارآیی داشت.






