آیین نکوداشت فتح‌الله مجتبایی، استاد برجسته فلسفه، ادبیات و ادیان، با حضور چهره‌های علمی و فرهنگی کشور برگزار شد؛ نشستی که در آن از علم، اخلاق، فروتنی و نقش ماندگار او در پیوند فرهنگ‌های ایران و جهان سخن گفته شد.
به گزارش ثبات‌نیوز، آیین نکوداشت فتح‌الله مجتبایی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی و استاد فلسفه و ادیان، روز یکشنبه ۲۳ آذر در بنیاد ایران‌شناسی برگزار شد.
فتح‌الله مجتبایی؛ پلی میان سنت ایرانی و دانش جهانی
سیدعلی‌اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی در آیین نکوداشت فتح‌الله مجتبایی با خوش‌آمدگویی به حاضران اظهار کرد: امروز در محفلی گرد هم آمده‌ایم که به پاسداشت خدمات یکی از بزرگان ادب، علم، فلسفه و معرفت اختصاص دارد. این مجلس نه صرفاً برای شادباش گذران سالی نیکو از عمر یک انسان فاضل بلکه برای تکریم عمری سرشار از معنا، دانایی و خدمات فرهنگی تدارک دیده شده است.
وی افزود: گردهمایی امروز به مناسبت بزرگداشت مقام علمی و شخصیت برجسته دکتر فتح‌الله مجتبایی، یکی از چهره‌های ماندگار و ستون‌های استوار دانش و فرهنگ کشور برگزار شده است؛ استادی که عمر پربار خود را وقف شناخت، شناساندن و تعمیق فرهنگ ایرانی کرده و بی‌تردید خود بهترین گواه، نشانه و ثمره فرهنگ و هویت این مرز و بوم است.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با بیان اینکه سخن گفتن از دکتر مجتبایی، سخن گفتن از یک سنت فکری زنده است، تصریح کرد: سنتی که در آن فلسفه، ادبیات، دین‌پژوهی و علوم اجتماعی نه در تقابل بلکه در هم‌سنخی خردمندانه با یکدیگر معنا می‌یابند. مهم‌ترین خصیصه این استاد گران‌قدر، تعادل و توازن در اندیشه، گفتار و عمل است؛ چراکه ذهن نوپرور و ضمیر اندیشه‌ورز ایشان، دیرینگی دانایی و حکمت کهن این سرزمین را با پویایی علم و دانش جهانی در هم آمیخته است.
صالحی ادامه داد: دکتر مجتبایی پلی میان ساحت دانش و معرفت، فلسفه اسلامی و اندیشه تطبیقی، ادبیات کلاسیک فارسی و ادبیات جهانی و نیز سنت و تحولات جهان معاصر بنا کرده‌اند. ایشان هرگز در حصار یک اندیشه یا رشته محصور نمانده و غور و تعمق در ادیان، عرفان، زبان و ادبیات، خرد و سنت به بینش و اندیشه ایشان جان و جلایی نو بخشیده‌است.
وی با اشاره به سیر زندگی این استاد برجسته گفت: نگاهی ژرف به شیوه زیست و گذران عمر گران‌مایه ایشان، گواه این حقیقت است که پیش از آنکه دانشمند و اندیشمندی بزرگ باشند، انسانی اهل حکمت و معرفت‌اند. پرورش در خانواده‌ای که با علم، فرهنگ و ادبیات عجین بوده، ذهن و جان این دانای فرزانه را چنان بالنده ساخته که قلم رسا، بیان بلیغ و بصیرت عمیق خود را صرف پاسداشت گنجینه‌های بی‌بدیل فرهنگ و تمدن ایرانی کند.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی تأکید کرد: حاصل یک عمر معرفت‌ورزی و اندیشمندی دکتر مجتبایی در ارزش‌های بنیادین ایرانی و جهانی، در قالب آثاری فاخر و ماندگار برای نسل‌های آینده به یادگار مانده‌است. ایشان در حوزه فلسفه و ادبیات تطبیقی همواره یادآور این حقیقت بوده‌اند که تمدن‌ها نه در انزوا بلکه در گفت‌وگو شکوفا می‌شوند و نشان داده‌اند که ایران موجودی زنده و تاریخی است که با جهان اسلام و سنت‌های فکری غرب، همواره در گفت‌وگویی عمیق و صریح بوده و هست.
صالحی در ادامه خاطرنشان کرد: اگرچه آثار ارزشمند ایشان در حوزه‌های تاریخ ادیان، عرفان، فرهنگ و ادبیات، سهمی سترگ در غنای علمی و فرهنگی کشور دارد، اما شاید بزرگ‌ترین میراث استاد نه در گفتار و نوشتار بلکه در پرورش انسان‌هایی علم‌پژوه، خردورز و اخلاق‌مدار نهفته باشد؛ شاگردانی که امروز هر یک در عرصه‌های مختلف علمی صاحب‌نظر و اثرگذارند.
وی گفت: دکتر مجتبایی از زمره استادانی هستند که نه‌تنها دانش می‌آموزند بلکه اخلاق دانشمندی را نیز منتقل می‌کنند. امروز اگر به احترام ایشان برخاسته‌ایم، نه فقط به پاس سال‌های ارزشمند زندگی بلکه به حرمت عمری است که در روشن‌تر شدن عقل جمعی مردمان این سرزمین نقش‌آفرین بوده است.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی در پایان اظهار کرد: تکریم این استاد فرزانه مایه مباهات و افتخار بنیاد ایران‌شناسی است. ما نیز به سهم خود سال‌ها تلاش بی‌چشمداشت و همت عالی ایشان را در علم‌گستری و پاسداشت فرهنگ و هنر این سرزمین ارج می‌نهیم و امیدواریم وجود پربرکت، منش والا و سرشت انسانی ایشان همواره چراغ راه پویندگان راستین علم، فرهنگ و هنر در ایران عزیز باشد.
حدادعادل: بزرگ‌ترین میراث دکتر مجتبایی پرورش نسل‌های دانشمند و اخلاق‌مدار است
به گزارش فارس، غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در آیین نکوداشت فتح‌الله مجتبایی با سلام و ادای احترام به حاضران، اظهار کرد: بر خود لازم می‌دانم از بنیاد ایران‌شناسی و ریاست محترم آن قدردانی کنم که با اهتمام به مقام علم و عالم، در آستانه ۹۹ سالگی استاد دکتر مجتبایی، این مجلس را به احترام ایشان برپا کردند.
وی افزود: بنده به دلیل احترام و ارادتی که نسبت به استاد مجتبایی دارم، در سال‌های اخیر در مناسبت‌های مختلف توفیق عرض ارادت خدمت ایشان را داشته‌ام و زمانی که دعوت این مراسم مطرح شد، حضور در آن را وظیفه خود دانستم.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به سابقه آشنایی خود با این استاد برجسته گفت: آشنایی من با دکتر مجتبایی به اوایل دهه ۵۰ بازمی‌گردد. از سال ۱۳۴۸ که از دانشکده علوم به دانشکده ادبیات آمدم و از سال ۱۳۴۹ دانشجوی رشته فلسفه شدم، حضور ایشان را در جمع استادان گروه فلسفه مشاهده می‌کردم. در آن زمان، احترام ویژه‌ای که استادان برجسته‌ای چون دکتر یحیی مهدوی، دکتر سید احمد پروین، دکتر سید حسین نصر و دیگران برای دکتر مجتبایی قائل بودند، برای ما دانشجویان کاملاً محسوس بود.
حدادعادل ادامه داد: بعدها این توفیق برای بنده فراهم شد که در فرهنگستان زبان و ادب فارسی به‌عنوان عضو پیوسته، افتخار همکاری و همنشینی با ایشان را داشته باشم. در این مجلس ترجیح می‌دهم به جای بیان کلیات، به معرفی کارنامه علمی استاد مجتبایی بپردازم و مخاطب اصلی سخنانم نیز جوانان و پژوهشگران جوان هستند.
وی با اشاره به گستره آثار استاد مجتبایی گفت: مجموعه کتاب‌ها و مقالات ایشان را می‌توان ذیل چند حوزه کلی دسته‌بندی کرد. بخشی از آثار ایشان به زبان و ادبیات فارسی اختصاص دارد که شامل تألیف و ترجمه آثاری در حوزه شعر، نقد ادبی، متون کلاسیک و تصحیح متون کهن است. کتاب‌ها و مقالاتی همچون ترجمه «بوطیقا»ی ارسطو، گزیده اشعار رابرت فراست، تصحیح لغت‌نامه اسدی طوسی، شرح و حاشیه بر دیوان حافظ و مقالات متعدد درباره شاهنامه، نظامی، سعدی و حافظ، از جمله آثار برجسته ایشان در این حوزه به شمار می‌رود.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی افزود: حوزه مهم دیگر پژوهش‌های استاد مجتبایی، هندشناسی و دین‌پژوهی است. آثاری همچون «پیوندهای فرهنگی ایران و هند در دوره اسلامی»، «منتخب جوگ باششت»، و پژوهش‌های بدیع ایشان درباره پیوند نحو عربی و نحو هندی، نشان‌دهنده نگاه عمیق و تطبیقی ایشان در مطالعات ادیان و زبان‌شناسی است.حدادعادل با اشاره به فعالیت‌های استاد مجتبایی در حوزه ایران‌شناسی گفت: کتاب «شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان» از آثار شاخص ایشان است که در آن، ارتباط میان افکار فلسفی یونان، به‌ویژه افلاطون، با حکمت ایران باستان به‌روشنی تبیین شده است. مقالاتی درباره زرتشت، ذوالقرنین، روابط فرهنگی ایران و یونان، مانی و شاپور نیز در همین حوزه قرار می‌گیرند.وی ادامه داد: بخش مهم دیگری از آثار استاد مجتبایی به دین‌پژوهی اختصاص دارد که شامل مباحثی در حکمت، منطق، اخلاق، عرفان و علم ادیان است. کتاب «دین‌پژوهی؛ گفت‌وگوهایی با دکتر مجتبایی» که اخیراً توسط فرهنگستان منتشر شده، نمونه‌ای جامع از دیدگاه‌ها و پژوهش‌های ایشان در این حوزه است.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با تأکید بر نقش آموزشی استاد مجتبایی تصریح کرد: در کنار این فعالیت‌های علمی، باید تلاش ایشان در تربیت چندین نسل دانشجو در دانشکده ادبیات، دانشکده الهیات و دانشگاه آزاد اسلامی را نیز افزود؛ دانشجویانی که امروز بسیاری از آنان استاد و پژوهشگر هستند.
حدادعادل با اشاره به خدمات فرهنگی استاد مجتبایی گفت: ایشان سال‌ها به‌عنوان رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در پاکستان و هند فعالیت داشته و مراکز فرهنگی و تحقیقاتی مهمی از جمله مرکز تحقیقات فارسی ایران در پاکستان و هند، به همت و مدیریت ایشان تأسیس شده است؛ مراکزی که امروز از معتبرترین پایگاه‌های ایران‌شناسی در شبه‌قاره به شمار می‌روند.
وی در پایان با اشاره به منش اخلاقی این استاد فرزانه اظهار کرد: استاد مجتبایی شخصیتی بسیار دوست‌داشتنی دارند و شاگردان و همکاران ایشان هم از همنشینی با ایشان بهره علمی می‌برند و هم لذت معنوی. سخاوت در آموزش، ارتباط صمیمانه با جوانان و عشق به انتقال دانش، از ویژگی‌های برجسته ایشان است. برگزاری چنین نشست‌هایی باید برای دانشجویان و پژوهشگران جوان پیام روشنی داشته باشد و آن اینکه علم جز با تلاش، مطالعه عمیق و صرف عمر به دست نمی‌آید.
حدادعادل در پایان برای دکتر فتح‌الله مجتبایی آرزوی سلامتی و عمری طولانی کرد.
مجتبایی، نماد پیوند دیرینه دانش ایران و هند
بالرام شوکلا، رئیس مرکز فرهنگی سفارت هندوستان در آیین نکوداشت فتح‌الله مجتبایی اظهار کرد: استاد مجتبایی در هندوستان شخصیتی شناخته‌شده و محترم هستند؛ نه به دلیل قدرت یا ثروت بلکه به سبب علم. در سنت‌های کهن و متون مقدس ما آمده‌است که بزرگ‌ترین انسان‌ها، عالمان و گسترش‌دهندگان دانش‌اند و از این منظر، جایگاه استاد مجتبایی در فرهنگ هند بسیار والاست.
رئیس مرکز فرهنگی سفارت هند با اشاره به پیوندهای عمیق تمدنی دو کشور تصریح کرد: من امروز در این جمع از دکتر مجتبایی نه فقط به‌عنوان یک ایران‌شناس بزرگ بلکه به‌عنوان یک هندشناس برجسته یاد می‌کنم و این دو، هیچ تعارضی با یکدیگر ندارند. ایران‌شناسی بدون هندشناسی کامل نیست، همان‌گونه که شناخت هند بدون شناخت ایران امکان‌پذیر نیست؛ چراکه ایران و هند دو تمدن برادر و برخاسته از یک ریشه تاریخی‌اند.
شوکلا ادامه داد: در فرهنگ ما گفته شده‌است که ایران همچون شیر و هند همچون خورشید است؛ ایران نماد شجاعت و هند نماد نور و دانایی. سنت دانش در هند، سنتی کهن، پیوسته و غنی است و یکی از دلایل تداوم آن، حفظ زبان از طریق نحو‌نویسی و دستور‌پردازی دقیق بوده است.
وی با اشاره به یکی از آثار برجسته دکتر مجتبایی گفت: یکی از کتاب‌های بسیار مهم استاد برای ما هندیان، پژوهش ایشان درباره پیوند نحو عربی و نحو سانسکریت است. در این اثر به‌روشنی نشان داده می‌شود که دستور زبان عربی به‌ویژه در دوره‌های نخستین، از الگوهای نحوی هندی و سانسکریت تأثیر پذیرفته‌است؛ موضوعی که از نظر زبان‌شناسی تاریخی، اهمیت بسیار زیادی دارد.
رئیس مرکز فرهنگی سفارت هند افزود: استاد مجتبایی در این کتاب نشان می‌دهد که انسجام دستور زبان عربی، متأثر از سنت‌های نحوی هند بوده و این امر در قلمرو فرهنگی ایران و در دوران پیش از اسلام و اوایل دوران اسلامی شکل گرفته است. این نگاه علمی برای پژوهشگران هندی بسیار ارزشمند و روشنگر است.
شوکلا در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تاریخ ترجمه میان ایران و هند اظهار کرد: متأسفانه در برخی روایت‌ها، روابط فرهنگی ایران و هند به دوره غزنویان یا دوران استعمار محدود می‌شود در حالی که این پیوندها بسیار کهن‌تر است. استاد مجتبایی در آثار خود به‌صراحت نشان داده‌اند که ترجمه متون هندی به ایران، از دوران شاپور اول ساسانی آغاز شده و کتاب‌های بسیاری از سانسکریت به پهلوی ترجمه شده‌اند.
وی ادامه داد: حتا بسیاری از آثاری که بعدها در دوره عباسیان به عربی ترجمه شدند، پیش‌تر در ایران و از زبان‌های هندی به پهلوی برگردانده شده بودند. این نکته، جایگاه ایران را به‌عنوان واسطه بزرگ انتقال دانش هند به جهان اسلام به‌خوبی نشان می‌دهد.رئیس مرکز فرهنگی سفارت هند با ابراز تأسف از ناشناخته ماندن این پژوهش‌ها گفت: برای ما جای شگفتی است که چرا چنین آثار مهمی هنوز به زبان هندی ترجمه نشده‌اند. بنده شخصاً در تلاش هستم که یکی از این کتاب‌های استاد مجتبایی به‌زودی به زبان هندی ترجمه شود تا جامعه علمی هند بیش از پیش با این اندیشه‌ها آشنا شود.
شوکلا در پایان خاطرنشان کرد: امروز نه فقط از طرف خودم یا سفارت هند بلکه از سوی سنت دیرپای دانش در هند، به استاد دکتر فتح‌الله مجتبایی ادای احترام می‌کنم و از خداوند برای ایشان سلامتی و عمری طولانی مسئلت دارم.
پروین گنابادی: تواضع دکتر مجتبایی به اندازه دانش او شگفت‌انگیز است
بهرام پروین گنابادی، پژوهشگر و استاد ادبیات در این مراسم اظهار کرد: نخستین دیدار من با دکتر مجتبایی، خاطره‌ای است که همواره در ذهنم مانده و برای من بسیار معنادار است.
وی افزود: نام دکتر مجتبایی را نخستین‌بار در دوران کودکی و نوجوانی، در مجلاتی چون «سخن»، «یغما» و «راهنمای کتاب» می‌دیدم. سال‌ها بعد، در دوران دانشجویی، بار دیگر با آثار ایشان از جمله ترجمه کتاب «تاریخ ادبیات» و همچنین ترجمه «بوطیقا»ی ارسطو، مواجه شدم و نام ایشان برایم بیش از پیش آشنا شد.این استاد ادبیات ادامه داد: اما دیدار حضوری من با دکتر مجتبایی به سال ۱۳۷۷ بازمی‌گردد. در یکی از روزهای برفی، ایشان تماس گرفتند و گفتند در منطقه‌ای گرفتار شده‌اند. بنده به همراه یکی از دوستان با خودرو به دنبال ایشان رفتیم. در مسیر بازگشت، خودرو ما در برف و یخ لغزید و در کنار جاده متوقف شد. در همان لحظه، فردی به کمک ما آمد که بعداً متوجه شدم خود استاد مجتبایی هستند. با وجود سن و جایگاه علمی‌شان، با تواضع کامل برای رها کردن خودرو به ما کمک کردند.
پروین گنابادی گفت: آن صحنه برای من بسیار تأثیرگذار بود. با خود می‌اندیشیدم همان استادی که سال‌ها پیش نامش را در مجله «سخن» دیده بودم و آثار بزرگ علمی از او می‌شناختم، اکنون با نهایت فروتنی در کنار ما ایستاده و کمک می‌کند. این رفتار برای من معنای واقعی «با فرهنگ زیستن» و «با دانش زندگی کردن» بود.
وی ادامه داد: سال‌های بعد نیز این توفیق برایم تکرار شد. در سال ۱۳۷۹، زمانی که در دانشگاه مسئولیت گروه داشتم، از دکتر مجتبایی دعوت شد تا به‌عنوان مشاور علمی با ما همکاری کنند. ایشان ماهی یک‌بار در جلسات حضور پیدا می‌کردند، مقالات را می‌خواندند، راهنمایی می‌کردند و تا ظهر با ما به بحث می‌نشستند. این جلسات، در عمل برای ما یک کلاس درس واقعی بود.
این پژوهشگر ادبیات افزود: یکی از نکات مهمی که دکتر مجتبایی همواره بر آن تأکید داشتند، این بود که اگر پژوهشگر حرف تازه‌ای دارد، باید آن را ابتدا در قالب مقاله بنویسد و اگر آن مقاله گسترش پیدا کرد، به کتاب تبدیل کند. وقتی به آثار ایشان نگاه می‌کنیم، می‌بینیم بسیاری از کتاب‌هایشان حاصل مجموعه‌ای از مقالات پیوسته و منسجم است.
پروین گنابادی با اشاره به نگاه علمی دکتر مجتبایی به مقاله‌نویسی تصریح کرد: استاد به‌خوبی می‌دانستند که مقاله یک گونه ادبی مدرن است؛ متنی که از ذهن پژوهشگر عبور می‌کند اما باید از ایجاز، روشنی، دقت و استناد برخوردار باشد. ایشان بارها به ما گوشزد می‌کردند که مقاله نباید مطول باشد و باید جوهره اندیشه را به شکلی روشن و مستند ارائه کند.
وی خاطرنشان کرد: از دیگر نکاتی که استاد مجتبایی همواره بر آن تأکید داشتند، لزوم ارجاع دقیق و «چشم‌مداری» در پژوهش بود؛ اینکه پژوهشگر باید نشان دهد مطلبی را دیده و بررسی کرده‌است، نه آنکه صرفاً شنیده باشد. این ویژگی‌ها را به‌وضوح می‌توان در مقالات و آثار علمی ایشان مشاهده کرد.
در پایان آیین تقدیر از استاد فتح‌الله مجتبایی به پاس چندین دهه فعالیت فرهنگی برگزار شد.
